TRUNG TÂM BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA THẾ GIỚI HỘI AN
Nét đẹp truyền thống qua lễ cúng Tất niên
Trong ký ức của nhiều người, không khí Tết cổ truyền ở Hội An xưa rộn ràng từ khoảng hai mươi tháng Chạp, khi khắp các ngõ phố, làng trên xóm dưới đua nhau nổ pháo đì đùng cúng tất niên.
Những gia đình có kinh doanh, buôn bán, thuê mướn người làm thường tổ chức cúng từ 20 tháng Chạp. Gia chủ cúng tất niên để cảm tạ vị Thành Hoàng bổn xứ, thần linh cai quản đất đai, nhà ở, cúng cấp các âm linh cô bác bữa cơm cuối năm; qua đó, cầu xin được tiếp tục che chở, phù hộ độ trì toàn gia quyến an khang, thuận lợi bước sang một chu kỳ lao động, sản xuất mới. Sau nữa, đối với những nhà có thuê mướn người làm, bữa cơm cúng tất niên là dịp để thết đãi thợ ngày cuối năm, thanh toán công xá đầy đủ và có cả phong bao lì xì để họ về ăn Tết với gia đình. Ngày nay, do điều kiện kinh tế đã thay đổi, nhiều hộ kinh doanh các mặt hàng phục vụ Tết ở Hội An phải tập trung cho việc buôn bán nên sắp xếp cúng tất niên sớm, trước hạ tuần tháng Chạp, có nhà còn cúng từ 16 tháng Chạp.
Đối với những gia đình không kinh doanh, buôn bán thường chọn cúng tất niên vào ngày cuối cùng của năm để kết hợp cúng rước ông bà.
Trước ngày cúng tất niên, gia đình lo dọn dẹp nhà cửa thật sạch sẽ, gọn gàng. Những nhà có bàn thờ gia tiên, ngũ tự gia đường, bàn thờ Phật,… phải lau chùi, thanh tẩy bụi bặm, trải giấy điều mới, trang trí bàn thờ tươm tất, trang nghiêm, kết hoa vải điều và gắn lên các bức hoành phi, liễn đối gỗ, thay cát mới cho bát hương... Cát trắng sạch được đem phơi nắng hoặc rang cho thật khô ráo trước khi dùng. Cát thay ra thường được để gọn vào một góc vườn, nơi sạch sẽ; chân hương (tăm hương) thì đốt đi, đổ tro vào những gốc cây quanh nhà. Người dân thường giữ lấy ba chân hương để cắm trở lại bát hương đã thay cát, thể hiện sự liên tục, trong cái mới có cái cũ, trước sau đuề huề. Bộ lư đồng ngự trên bàn thờ là vật báu gia truyền của những nhà có thờ tổ tiên, đến thời điểm này hằng năm lại được chùi rửa sáng bóng, càng tôn thêm vẻ uy nghi, thiêng liêng của gian thờ.
Phụ nữ đảm đương việc chợ búa, lo sắm sửa các vật lễ cúng tất niên theo thông lệ, cùng nhau làm các loại bánh mứt truyền thống của địa phương như: bánh tổ, bánh nổ, bánh in, bánh da, mứt quật, mứt dừa… để dâng cúng và chuẩn bị cỗ bàn thết đãi khách khứa. Đặc biệt, trước đây, nhiều gia đình tổ chức nấu bánh chưng, bánh tét để làm vật phẩm dâng lên ông bà, tổ tiên trong ngày cúng tất niên cuối năm. Hơn 20 năm về trước, vẫn còn phổ biến hình thức các nhà trong xóm chung nhau mổ heo để lấy thịt làm cỗ cúng tất niên và dự trữ ăn Tết. Âm thanh í ới chuyện trò, cười đùa trong khi hàng xóm láng giềng chung tay làm một việc vui vẻ như vậy đem đến bầu không khí Tết nhất rộn ràng, thân tình, ấm áp.
Bàn cúng tất niên đặt ở gian trung lộ (trước hiên nhà) có hai bậc. Mâm cao hơn được đặt ở ngoài cùng để cúng thần, dâng các vật lễ và bộ đồ thần gồm áo mão, hài, lọng che. Mâm cúng cấp vong hồn các đẳng (thường gọi là cô bác), đặt thấp hơn. Những nhà có thờ tự gia tiên bày thêm một mâm cơm cúng tại gian thờ của gia đình để cảm tạ ông bà, tổ tiên phù hộ, che chở. Lễ vật tại gian thờ có cơm, canh, hào soạn thứ phẩm, trà, rượu, trầu cau, hoa quả, bánh mứt tết, vàng bạc tiền giấy để hóa cho người dưới cõi âm tiêu xài sắm Tết, giấy kiểu để ông bà may quần áo mới.
Trước đây, khi tín ngưỡng đa thần và vạn vật hữu linh còn chi phối mạnh mẽ tinh thần cư dân Hội An, những nhà có chuồng trâu, chuồng bò, có giếng đều quét tước sạch sẽ khu vực không gian này, chuẩn bị vật cúng lễ (hoa quả, bánh kẹo…) để đến giờ cúng sẽ thắp hương khấn vái cảm tạ và cầu các vị thần cai quản tiếp tục phù hộ cho một năm sung túc, an ổn. Giấy tiền vàng cũng được gia chủ dán lên những cây ăn quả trong vườn và đốt sau lễ cúng để cảm tạ các thần cây.
Cúng tất niên còn diễn ra tại các chợ, nhà thờ tộc. Ở các hàng chợ, nhiều tiểu thương có gian hàng gần kề thường chung nhau cúng tạ thổ thần một mâm và sau đó cùng ăn với nhau bữa cơm tất niên vui vẻ, mọi va chạm, xích mích trong năm coi như bỏ qua, tăng thêm tình nghĩa, tương thân tương trợ lẫn nhau để buôn may bán đắt. Ở các nhà thờ tộc, chánh bái thường là ông trưởng tộc, cầu xin thành hoàng bổn xứ, ông bà tổ tiên phù hộ cho toàn thể con cháu trong tộc họ được an khang thịnh vượng, yên ổn làm ăn.
Việc cúng tất niên cũng như nhiều tục lệ khác ở vùng đất Hội An, được người dân quan niệm là xưa bày, nay bắt chước. Trong các gia đình, người cao tuổi, bậc ông bà cha mẹ đều có ý thức truyền đạt cho con cháu gìn giữ tục lệ này của tổ tiên để lại; các gia đình trẻ từ 1 đến 2 thế hệ cũng để tâm học hỏi và thực hiện theo đúng lễ nghi. Trong đó, bài văn cúng theo tục cổ truyền là nội dung tương đối khó nhớ đối với người thời nay. Vì vậy, có người dựa theo mức độ hiểu biết của mình để khấn vái hoặc có thể chọn mua những bộ đồ cúng có sẵn bài văn cúng, lâm râm đọc khấn theo bài bản để chu đáo hơn.
Tuy nhiên, hiện nay đang tồn tại một thực tế xã hội đáng lưu ý, có tác động không nhỏ đến đời sống tinh thần và tình cảm của người dân Hội An. Đó là tâm lý “phú quý sinh lễ nghĩa”, thể hiện lòng thành qua việc sắm sửa nhiều lễ vật, vàng mã với mong muốn nhận được sự ban ơn, phát lộc từ thần thánh của không ít người. Việc người dân đốt vàng mã quá nhiều trong những lần cúng bái, không riêng gì cúng tất niên, giỗ kỵ… mà cả cúng rằm, mồng một hàng tháng. Thực trạng này phần nào đã làm thay đổi ít nhiều ý nghĩa tốt đẹp của phong tục, ảnh hưởng đến môi trường và an toàn phòng cháy chữa cháy.
Để tập tục cúng tất niên, cũng như một số tục cúng lễ truyền thống của người dân Hội An được giữ gìn trọn vẹn những nét đẹp văn hóa vốn có, mỗi người dân cần chung tay thực hiện bằng cách: Giảm đốt vàng mã, không rải gạo muối ra hè, lòng đường, thực hiện nghiêm nếp sống văn minh trong việc cúng lễ; Duy trì, truyền đạt các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp trong gia đình, cộng đồng để thế hệ trẻ quan tâm, trân trọng và gìn giữ. Qua đó, góp phần củng cố giềng mối quan trọng của các tập quán sinh hoạt văn hóa - xã hội tốt đẹp của địa phương, nhằm duy trì vững bền và phát huy hiệu quả.
Tất niên là dịp gia đình đoàn tụ, sum vầy sau một năm dài bươn chải, bận bịu làm ăn. Con cháu ở xa thu xếp về ăn Tết với ông bà, cha mẹ trên mảnh đất chôn nhau cắt rốn, quê cha đất tổ. Họ cùng nhau bận rộn, vui vẻ với công việc trang trí nhà cửa, bàn thờ, sửa sang mồ mả, chuẩn bị vật phẩm cúng kính tổ tiên. Nhưng sâu xa hơn cả, cúng tất niên là tục cổ truyền thể hiện những giá trị văn hóa dân tộc, tinh thần nhân văn, nhân nghĩa, đạo hiếu thảo của người Việt; thể hiện lòng biết ơn đối với những người khuất mặt (ở thế giới bên kia của cõi dương gian) đã phù hộ, giúp đỡ trong mọi công việc làm ăn, sinh sống, phát triển thanh thế gia tộc… yên ủi những linh hồn vất vưởng không người cúng quẩy, những người bản xứ đã nhường đất cho tổ tiên, tộc họ người Việt có chỗ đứng trên mảnh đất này để sinh cơ lập nghiệp…; củng cố, thắt chặt tình thâm, quan hệ họ hàng, làng xóm, cảm tạ những người cùng mình lo việc làm ăn trong năm đã qua. Mong rằng, những tục lệ như thế này sẽ còn được thế hệ hôm nay duy trì trọn vẹn giữa cuộc sống hiện đại như một cách gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống của ông cha cho muôn đời sau.
Đối với những gia đình không kinh doanh, buôn bán thường chọn cúng tất niên vào ngày cuối cùng của năm để kết hợp cúng rước ông bà.
Trước ngày cúng tất niên, gia đình lo dọn dẹp nhà cửa thật sạch sẽ, gọn gàng. Những nhà có bàn thờ gia tiên, ngũ tự gia đường, bàn thờ Phật,… phải lau chùi, thanh tẩy bụi bặm, trải giấy điều mới, trang trí bàn thờ tươm tất, trang nghiêm, kết hoa vải điều và gắn lên các bức hoành phi, liễn đối gỗ, thay cát mới cho bát hương... Cát trắng sạch được đem phơi nắng hoặc rang cho thật khô ráo trước khi dùng. Cát thay ra thường được để gọn vào một góc vườn, nơi sạch sẽ; chân hương (tăm hương) thì đốt đi, đổ tro vào những gốc cây quanh nhà. Người dân thường giữ lấy ba chân hương để cắm trở lại bát hương đã thay cát, thể hiện sự liên tục, trong cái mới có cái cũ, trước sau đuề huề. Bộ lư đồng ngự trên bàn thờ là vật báu gia truyền của những nhà có thờ tổ tiên, đến thời điểm này hằng năm lại được chùi rửa sáng bóng, càng tôn thêm vẻ uy nghi, thiêng liêng của gian thờ.
Phụ nữ đảm đương việc chợ búa, lo sắm sửa các vật lễ cúng tất niên theo thông lệ, cùng nhau làm các loại bánh mứt truyền thống của địa phương như: bánh tổ, bánh nổ, bánh in, bánh da, mứt quật, mứt dừa… để dâng cúng và chuẩn bị cỗ bàn thết đãi khách khứa. Đặc biệt, trước đây, nhiều gia đình tổ chức nấu bánh chưng, bánh tét để làm vật phẩm dâng lên ông bà, tổ tiên trong ngày cúng tất niên cuối năm. Hơn 20 năm về trước, vẫn còn phổ biến hình thức các nhà trong xóm chung nhau mổ heo để lấy thịt làm cỗ cúng tất niên và dự trữ ăn Tết. Âm thanh í ới chuyện trò, cười đùa trong khi hàng xóm láng giềng chung tay làm một việc vui vẻ như vậy đem đến bầu không khí Tết nhất rộn ràng, thân tình, ấm áp.
Bàn cúng tất niên đặt ở gian trung lộ (trước hiên nhà) có hai bậc. Mâm cao hơn được đặt ở ngoài cùng để cúng thần, dâng các vật lễ và bộ đồ thần gồm áo mão, hài, lọng che. Mâm cúng cấp vong hồn các đẳng (thường gọi là cô bác), đặt thấp hơn. Những nhà có thờ tự gia tiên bày thêm một mâm cơm cúng tại gian thờ của gia đình để cảm tạ ông bà, tổ tiên phù hộ, che chở. Lễ vật tại gian thờ có cơm, canh, hào soạn thứ phẩm, trà, rượu, trầu cau, hoa quả, bánh mứt tết, vàng bạc tiền giấy để hóa cho người dưới cõi âm tiêu xài sắm Tết, giấy kiểu để ông bà may quần áo mới.
Trước đây, khi tín ngưỡng đa thần và vạn vật hữu linh còn chi phối mạnh mẽ tinh thần cư dân Hội An, những nhà có chuồng trâu, chuồng bò, có giếng đều quét tước sạch sẽ khu vực không gian này, chuẩn bị vật cúng lễ (hoa quả, bánh kẹo…) để đến giờ cúng sẽ thắp hương khấn vái cảm tạ và cầu các vị thần cai quản tiếp tục phù hộ cho một năm sung túc, an ổn. Giấy tiền vàng cũng được gia chủ dán lên những cây ăn quả trong vườn và đốt sau lễ cúng để cảm tạ các thần cây.
Cúng tất niên còn diễn ra tại các chợ, nhà thờ tộc. Ở các hàng chợ, nhiều tiểu thương có gian hàng gần kề thường chung nhau cúng tạ thổ thần một mâm và sau đó cùng ăn với nhau bữa cơm tất niên vui vẻ, mọi va chạm, xích mích trong năm coi như bỏ qua, tăng thêm tình nghĩa, tương thân tương trợ lẫn nhau để buôn may bán đắt. Ở các nhà thờ tộc, chánh bái thường là ông trưởng tộc, cầu xin thành hoàng bổn xứ, ông bà tổ tiên phù hộ cho toàn thể con cháu trong tộc họ được an khang thịnh vượng, yên ổn làm ăn.
Việc cúng tất niên cũng như nhiều tục lệ khác ở vùng đất Hội An, được người dân quan niệm là xưa bày, nay bắt chước. Trong các gia đình, người cao tuổi, bậc ông bà cha mẹ đều có ý thức truyền đạt cho con cháu gìn giữ tục lệ này của tổ tiên để lại; các gia đình trẻ từ 1 đến 2 thế hệ cũng để tâm học hỏi và thực hiện theo đúng lễ nghi. Trong đó, bài văn cúng theo tục cổ truyền là nội dung tương đối khó nhớ đối với người thời nay. Vì vậy, có người dựa theo mức độ hiểu biết của mình để khấn vái hoặc có thể chọn mua những bộ đồ cúng có sẵn bài văn cúng, lâm râm đọc khấn theo bài bản để chu đáo hơn.
Tuy nhiên, hiện nay đang tồn tại một thực tế xã hội đáng lưu ý, có tác động không nhỏ đến đời sống tinh thần và tình cảm của người dân Hội An. Đó là tâm lý “phú quý sinh lễ nghĩa”, thể hiện lòng thành qua việc sắm sửa nhiều lễ vật, vàng mã với mong muốn nhận được sự ban ơn, phát lộc từ thần thánh của không ít người. Việc người dân đốt vàng mã quá nhiều trong những lần cúng bái, không riêng gì cúng tất niên, giỗ kỵ… mà cả cúng rằm, mồng một hàng tháng. Thực trạng này phần nào đã làm thay đổi ít nhiều ý nghĩa tốt đẹp của phong tục, ảnh hưởng đến môi trường và an toàn phòng cháy chữa cháy.
Để tập tục cúng tất niên, cũng như một số tục cúng lễ truyền thống của người dân Hội An được giữ gìn trọn vẹn những nét đẹp văn hóa vốn có, mỗi người dân cần chung tay thực hiện bằng cách: Giảm đốt vàng mã, không rải gạo muối ra hè, lòng đường, thực hiện nghiêm nếp sống văn minh trong việc cúng lễ; Duy trì, truyền đạt các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp trong gia đình, cộng đồng để thế hệ trẻ quan tâm, trân trọng và gìn giữ. Qua đó, góp phần củng cố giềng mối quan trọng của các tập quán sinh hoạt văn hóa - xã hội tốt đẹp của địa phương, nhằm duy trì vững bền và phát huy hiệu quả.
Tất niên là dịp gia đình đoàn tụ, sum vầy sau một năm dài bươn chải, bận bịu làm ăn. Con cháu ở xa thu xếp về ăn Tết với ông bà, cha mẹ trên mảnh đất chôn nhau cắt rốn, quê cha đất tổ. Họ cùng nhau bận rộn, vui vẻ với công việc trang trí nhà cửa, bàn thờ, sửa sang mồ mả, chuẩn bị vật phẩm cúng kính tổ tiên. Nhưng sâu xa hơn cả, cúng tất niên là tục cổ truyền thể hiện những giá trị văn hóa dân tộc, tinh thần nhân văn, nhân nghĩa, đạo hiếu thảo của người Việt; thể hiện lòng biết ơn đối với những người khuất mặt (ở thế giới bên kia của cõi dương gian) đã phù hộ, giúp đỡ trong mọi công việc làm ăn, sinh sống, phát triển thanh thế gia tộc… yên ủi những linh hồn vất vưởng không người cúng quẩy, những người bản xứ đã nhường đất cho tổ tiên, tộc họ người Việt có chỗ đứng trên mảnh đất này để sinh cơ lập nghiệp…; củng cố, thắt chặt tình thâm, quan hệ họ hàng, làng xóm, cảm tạ những người cùng mình lo việc làm ăn trong năm đã qua. Mong rằng, những tục lệ như thế này sẽ còn được thế hệ hôm nay duy trì trọn vẹn giữa cuộc sống hiện đại như một cách gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống của ông cha cho muôn đời sau.
* Tài liệu tham khảo:
1. Tống Quốc Hưng (2001), Báo cáo kết quả đề tài Điều tra, nghiên cứu tục thờ cúng trong khu vực I khu phố cổ Hội An, Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An.
2. Nguyễn Chí Trung (2005), Cư dân Faifo Hội An trong lịch sử, Nhà xuất bản Đà Nẵng.
2. Nguyễn Chí Trung (2005), Cư dân Faifo Hội An trong lịch sử, Nhà xuất bản Đà Nẵng.
Tác giả: Thái Thị Liễu Chi
Nguồn tin: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An
Những tin cũ hơn
