TRUNG TÂM BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA THẾ GIỚI HỘI AN
Ảnh hưởng Nho giáo trong kiến trúc nhà truyền thống ở Hội An
Nho giáo du nhập vào Việt Nam từ rất sớm, tồn tại lâu dài và để lại dấu ấn sâu đậm trên nhiều phương diện đời sống xã hội thời phong kiến. Không chỉ đề cao truyền thống hiếu học, tôn vinh những người đỗ đạt, khoa bảng, Nho giáo còn định hình các chuẩn mực đạo đức, tôn sư trọng đạo, đề cao phẩm chất của người quân tử và quy định cách ứng xử của con người trong gia đình cũng như ngoài xã hội.
Tại Hội An, những ảnh hưởng của Nho giáo phản ánh khá rõ nét trong đời sống văn hóa và kiến trúc truyền thống. Trong các di tích, ảnh hưởng của Nho giáo thể hiện tập trung ở các công trình thờ tự Khổng Tử và các vị khoa bảng hiện còn ở phường Hội An, đó là Văn chỉ Minh Hương (20 Phan Châu Trinh), Văn Thánh miếu Cẩm Phô (32 đường Hùng Vương) và Khổng Tử miếu (122 đường Trần Hưng Đạo). Đây không chỉ là nơi tôn vinh việc học mà còn thể hiện sự coi trọng tri thức, lễ nghĩa của cư dân địa phương qua nhiều thế hệ.
Ở không gian nhà ở và nhà thờ tộc, ảnh hưởng này càng trở nên gần gũi và dễ nhận diện hơn, bởi “Văn hóa ứng xử trong gia đình được người Hội An đề cao và rất coi trọng, những giá trị đạo đức xã hội của tư tưởng Nho giáo được ông bà răn dạy, chỉ bảo con cái từ thuở mới lọt lòng đến khi trưởng thành”[1].
Trong ký sự của ông Camille Paris - viên chức của chính quyền thuộc địa Pháp đảm trách xây dựng đường điện báo từ Huế vào mấy tỉnh Trung Kỳ ở phía Nam - xuất bản vào năm 1889 có ghi chép lại một số nề nếp trong gia đình ở những nơi ông đi qua, như: “Khi nói với cha mẹ, con cái phải đứng thẳng và giữ thái độ kính trọng, thường thì chúng phải khoanh tay lại. Cho đến tuổi trưởng thành chúng cũng không được ngồi chung phản với cha mẹ mình. … Trong gia đình, con trai được phép ngồi ăn cùng cha mẹ, nhưng nếu có khách thì chúng phải rút đi nếu chưa đến tuổi đủ chín chắn hay chưa được bổ một chức gì. Đàn bà con gái ăn chỗ khác”[2]. Hay như “Vai trò của người vợ tuyệt đối thụ động, cuộc sống của người vợ gắn liền với cuộc sống của chồng. Người vợ phải dành sự tôn kính đối với chồng như một người bề dưới đối với người bề trên vậy”[3].
Để thực hiện các lễ giáo, nền nếp đó trong phạm vi gia đình, việc bố trí các chức năng của không gian sống trong ngôi nhà giữa nam và nữ, giai cấp và độ tuổi được xác định một cách nghiêm ngặt, và cũng ít nhiều tác động đến việc trang trí kiến trúc. Đôi khi điều này mang lại cảm giác gò bó cho chính người sống bên trong nó. Chất nghiêm nghị, ngưng đọng tinh thần Nho giáo, lẽ ra dành riêng cho cơ sở tín ngưỡng lễ nghi, nhưng ngay trong nhà ở xứ Đàng Trong, mọi thứ cũng vượt quá mức trang trọng cần thiết. Cảm giác thân thiện của một không gian thoải mái, cởi mở và gần gũi với đời sống thực tế của chủ nhân ngôi nhà (nhất là ở miền Trung) cũng từ đấy bị ảnh hưởng không ít[4]. Hãy thử xem xét một số ảnh hưởng Nho giáo trong kiến trúc nhà truyền thống ở Hội An.
Ở không gian nhà ở và nhà thờ tộc, ảnh hưởng này càng trở nên gần gũi và dễ nhận diện hơn, bởi “Văn hóa ứng xử trong gia đình được người Hội An đề cao và rất coi trọng, những giá trị đạo đức xã hội của tư tưởng Nho giáo được ông bà răn dạy, chỉ bảo con cái từ thuở mới lọt lòng đến khi trưởng thành”[1].
Không gian thờ tự tôn nghiêm tại di tích nhà ông Huỳnh Tải, phường Hội An Đông - Ảnh: Hoàng Phúc
Trong ký sự của ông Camille Paris - viên chức của chính quyền thuộc địa Pháp đảm trách xây dựng đường điện báo từ Huế vào mấy tỉnh Trung Kỳ ở phía Nam - xuất bản vào năm 1889 có ghi chép lại một số nề nếp trong gia đình ở những nơi ông đi qua, như: “Khi nói với cha mẹ, con cái phải đứng thẳng và giữ thái độ kính trọng, thường thì chúng phải khoanh tay lại. Cho đến tuổi trưởng thành chúng cũng không được ngồi chung phản với cha mẹ mình. … Trong gia đình, con trai được phép ngồi ăn cùng cha mẹ, nhưng nếu có khách thì chúng phải rút đi nếu chưa đến tuổi đủ chín chắn hay chưa được bổ một chức gì. Đàn bà con gái ăn chỗ khác”[2]. Hay như “Vai trò của người vợ tuyệt đối thụ động, cuộc sống của người vợ gắn liền với cuộc sống của chồng. Người vợ phải dành sự tôn kính đối với chồng như một người bề dưới đối với người bề trên vậy”[3].
Để thực hiện các lễ giáo, nền nếp đó trong phạm vi gia đình, việc bố trí các chức năng của không gian sống trong ngôi nhà giữa nam và nữ, giai cấp và độ tuổi được xác định một cách nghiêm ngặt, và cũng ít nhiều tác động đến việc trang trí kiến trúc. Đôi khi điều này mang lại cảm giác gò bó cho chính người sống bên trong nó. Chất nghiêm nghị, ngưng đọng tinh thần Nho giáo, lẽ ra dành riêng cho cơ sở tín ngưỡng lễ nghi, nhưng ngay trong nhà ở xứ Đàng Trong, mọi thứ cũng vượt quá mức trang trọng cần thiết. Cảm giác thân thiện của một không gian thoải mái, cởi mở và gần gũi với đời sống thực tế của chủ nhân ngôi nhà (nhất là ở miền Trung) cũng từ đấy bị ảnh hưởng không ít[4]. Hãy thử xem xét một số ảnh hưởng Nho giáo trong kiến trúc nhà truyền thống ở Hội An.
Về bố trí không gian chức năng trong ngôi nhà, theo tư tưởng Nho giáo, việc thờ cúng tổ tiên được xem là nghĩa vụ thiêng liêng và phải tuân thủ theo các quy tắc chặt chẽ. Khu vực thờ cúng trở thành nơi tôn nghiêm, là không gian quan trọng bậc nhất trong ngôi nhà. Ở Hội An, hầu như gia đình nào cũng có bàn thờ cúng gia tiên, gia thần. “Các vị thần mà dân gian Việt Nam cũng như dân gian ở Hội An tín ngưỡng thờ phụng trong phạm vi gia đình, nhìn chung đều chịu ảnh hưởng từ điển lễ của Nho giáo Trung Hoa cổ đại. Do đó, khắp nơi từ nhà phố đến nhà ở vùng thôn quê, từ người Việt đến người Hoa hầu hết nhà nào cũng có khám thờ thần, cơ bản gồm hệ thống 5 vị thần cai quản nhà cửa, đất đai, gọi chung là Ngũ tự gia đường”[5]. Chỗ thờ cúng được ưu tiên hàng đầu, do đó, bàn thờ luôn được đặt ở vị trí trung tâm, trang trọng. Ở thành thị (Khu phố cổ), nhà phố (nhà cửa hiệu) có dạng hình ống, phân làm 3 gian, giữa là lối đi, bàn thờ thường được đặt trên một bệ cao hoặc ở tầng 2 (với nhà 2 tầng) nếp nhà chính. Ở nông thôn, nhà chính kiểu 3 gian hoặc 3 gian 2 chái, bàn thờ được đặt ở gian chính giữa của ngôi nhà. Khám thờ, bàn thờ gia tiên thường được trang hoàng với bộ tam sự hoặc ngũ sự, hoa quả...
Không gian thờ cúng là nơi linh thiêng, việc hạn chế người khác tiếp xúc hoặc quan sát trực diện bàn thờ là cần thiết, do đó, bàn thờ thường được che chắn bằng tấm rèm hoặc bức bình phong. Nền khu vực thờ tự thường được nâng cao hơn một bậc so với nền nhà để phân định không gian chức năng, đồng thời để tạo sự tôn nghiêm. Trước gian thờ đặt bộ bàn tiếp khách, chỉ dành riêng cho đàn ông (chủ nhà và người lớn tuổi, khách quý), hạn chế phụ nữ, trẻ con sinh hoạt trong khu vực này. Một số nhà còn trồng/sắp đặt vài chậu cây cảnh, lắp dựng lan can ở gian giữa hiên trước, hoặc đặt bức bình phong (là những tấm vách thẳng đứng, ghép lại với nhau, có thể di chuyển được) ở phía trước/sau cửa đi gian giữa để hạn chế việc đi thẳng vào nhà chính và đi ra đi vào, nhìn vào gian thờ.
Không gian thờ cúng là nơi linh thiêng, việc hạn chế người khác tiếp xúc hoặc quan sát trực diện bàn thờ là cần thiết, do đó, bàn thờ thường được che chắn bằng tấm rèm hoặc bức bình phong. Nền khu vực thờ tự thường được nâng cao hơn một bậc so với nền nhà để phân định không gian chức năng, đồng thời để tạo sự tôn nghiêm. Trước gian thờ đặt bộ bàn tiếp khách, chỉ dành riêng cho đàn ông (chủ nhà và người lớn tuổi, khách quý), hạn chế phụ nữ, trẻ con sinh hoạt trong khu vực này. Một số nhà còn trồng/sắp đặt vài chậu cây cảnh, lắp dựng lan can ở gian giữa hiên trước, hoặc đặt bức bình phong (là những tấm vách thẳng đứng, ghép lại với nhau, có thể di chuyển được) ở phía trước/sau cửa đi gian giữa để hạn chế việc đi thẳng vào nhà chính và đi ra đi vào, nhìn vào gian thờ.
Không gian thờ tự tại nhà ông Trần Cần, xã Tân Hiệp - Ảnh: Hoàng Phúc
Nhà chính chủ yếu dành cho việc thờ cúng, tiếp khách quý. Phụ nữ, trẻ con thì có các phòng riêng ở nhà phụ. Cách bố trí trong nhà thể hiện rõ quan niệm về tín ngưỡng, vị trí, vai trò thứ bậc của các thành viên trong gia đình, đi kèm với nó là một số quy định về lễ nghĩa, cung cách, như phải giữ tôn nghiêm, ăn mặc chỉnh tề khi lên gian nhà nơi có đặt bàn thờ...
Về trang trí kiến trúc, khu vực có bố trí thờ tự, tiếp khách rất quan trọng, vậy nên “… người ta có xu hướng phô bày những trang trí cầu kỳ nhất về phía khách viếng nhà và sự chứng kiến của hương linh tổ tiên”[6]. Nội thất nhà chính thường được tập trung trang trí cầu kỳ nhất với nhiều hoành phi liễn đối, chạm khắc trên các cấu kiện của hệ khung gỗ (bộ vì, kèo, trính, con ke…) và các vật dụng, khám thờ. Bên cạnh việc thờ tự, ảnh hưởng tư tưởng Nho giáo cũng phần nào nhận diện được thông qua các đồ án trang trí, thông điệp muốn truyền tải cho con cháu đời sau ẩn chứa trên các hoành phi, liễn đối…
Về đồ án trang trí, một số linh thú gắn với điển tích Nho gia được sử dụng tại quần bàn, khám thờ. Thường thấy nhất là long mã/kỳ lân, tạo tác theo điển tích “Long mã phụ hà đồ”; tiếp đến là phượng hoàng. Theo truyền thuyết, khi Khổng Tử ra đời, phượng hoàng xuất hiện trong tư thế duỗi cánh bay lên trời cao, trong khi kỳ lân được diễn tả đang lững thững trên những ngọn đồi gần đó. Và người ta đồn rằng lần cuối cùng kỳ lân xuất hiện là trước khi Khổng Tử mất[7]. Một đồ án hiếm gặp khác được nhìn thấy ở vách gỗ nhà cầu 77 Trần Phú, chạm hai bức “tứ dân”[8] với những sinh hoạt điển hình của kẻ sĩ đọc sách, người tiều phu lấy củi, ngư ông ngồi câu cá, trẻ mục đồng dắt trâu. Đồ án này giúp gợi nhắc đến “sự tích của Khương Tử Nha, Chu Mãi Thần, Y Doãn, Lý Mật là những kẻ sĩ có khí tiết thời xưa thường được Nho gia nước Việt biểu dương như những tấm gương hiếu học, trì chí và xuất xử đúng tiết, hợp thời”[9]. Ở bức vách này cũng có một ô hộc chạm hình tượng cá chép vượt vũ môn, chuyển tải khát vọng đạt được công thành danh toại, thay đổi số phận bằng con đường thi cử, học vấn của người xưa.
Câu đối hai bên khám thờ, các bức hoành, liễn treo trong nhà chính, bên cạnh chức năng trang trí còn truyền tải những câu chữ có nội dung ca tụng công đức ông bà tổ tiên, những lời khuyên răn, đức tính tốt đẹp, hoặc lời chúc cát tường, một vài trong số đó có hàm chứa ảnh hưởng tư tưởng Nho giáo. Như khám thờ gỗ di tích nhà bà Huỳnh Thị Liêu (xã Cẩm Kim trước đây) có cặp câu đối chữ Hán: Vạn cổ cương thường Chu Tử bút - Nhất xoang (khang) tâm sự Tố vương tri. Trước đây, tại nhà 07 Nguyễn Thị Minh Khai[10] có treo tấm biển sắc tứ bằng chữ Hán sơn son thếp vàng “Tiết hạnh khả phong” phong tặng cho bà họ Lê nhằm ca ngợi sự giữ gìn tiết hạnh, tuân theo tư tưởng “Tam tòng, tứ đức”, là những quy định đối với phụ nữ phương Đông thời xưa, xuất phát từ các quan niệm của Nho giáo.
Qua thời gian, một số quan niệm như gia trưởng, trọng nam khinh nữ không còn phù hợp, khiến ảnh hưởng của Nho giáo trong nhận thức cộng đồng dần trở nên mờ nhạt. Ngày nay, dù các nề nếp hay lễ nghi Nho giáo không còn được tuân thủ nghiêm ngặt, cấu trúc thờ tự và cách bố trí nhà truyền thống vẫn được gìn giữ tương đối nguyên vẹn. Tại Hội An, trong bối cảnh đề án “Hội An – Nhân tình thuần hậu” đang được triển khai, nhiều giá trị đạo lý truyền thống được nhìn nhận lại theo hướng tích cực, phù hợp với đời sống đương đại. Điều này cho thấy tư tưởng Nho giáo tuy không còn hiện diện một cách rõ rệt, nhưng vẫn thấm sâu vào nếp sống, trở thành những chuẩn mực ứng xử mang tính tự nhiên trong cộng đồng. Ảnh hưởng của Nho giáo trong kiến trúc nhà ở Hội An vì thế không dễ nhận diện một cách rạch ròi. Song, đằng sau các đồ án trang trí, bố cục không gian hay nề nếp sinh hoạt gia đình vẫn ẩn chứa những thông điệp đạo lý, những kỳ vọng và lời răn dạy mà tiền nhân gửi gắm. Dù biến đổi theo thời gian, những giá trị ấy không mất đi mà có sự điều chỉnh, thích nghi, góp phần gìn giữ, bồi đắp nền tảng đạo đức và đời sống tinh thần của cư dân Hội An hôm nay.
Về trang trí kiến trúc, khu vực có bố trí thờ tự, tiếp khách rất quan trọng, vậy nên “… người ta có xu hướng phô bày những trang trí cầu kỳ nhất về phía khách viếng nhà và sự chứng kiến của hương linh tổ tiên”[6]. Nội thất nhà chính thường được tập trung trang trí cầu kỳ nhất với nhiều hoành phi liễn đối, chạm khắc trên các cấu kiện của hệ khung gỗ (bộ vì, kèo, trính, con ke…) và các vật dụng, khám thờ. Bên cạnh việc thờ tự, ảnh hưởng tư tưởng Nho giáo cũng phần nào nhận diện được thông qua các đồ án trang trí, thông điệp muốn truyền tải cho con cháu đời sau ẩn chứa trên các hoành phi, liễn đối…
Về đồ án trang trí, một số linh thú gắn với điển tích Nho gia được sử dụng tại quần bàn, khám thờ. Thường thấy nhất là long mã/kỳ lân, tạo tác theo điển tích “Long mã phụ hà đồ”; tiếp đến là phượng hoàng. Theo truyền thuyết, khi Khổng Tử ra đời, phượng hoàng xuất hiện trong tư thế duỗi cánh bay lên trời cao, trong khi kỳ lân được diễn tả đang lững thững trên những ngọn đồi gần đó. Và người ta đồn rằng lần cuối cùng kỳ lân xuất hiện là trước khi Khổng Tử mất[7]. Một đồ án hiếm gặp khác được nhìn thấy ở vách gỗ nhà cầu 77 Trần Phú, chạm hai bức “tứ dân”[8] với những sinh hoạt điển hình của kẻ sĩ đọc sách, người tiều phu lấy củi, ngư ông ngồi câu cá, trẻ mục đồng dắt trâu. Đồ án này giúp gợi nhắc đến “sự tích của Khương Tử Nha, Chu Mãi Thần, Y Doãn, Lý Mật là những kẻ sĩ có khí tiết thời xưa thường được Nho gia nước Việt biểu dương như những tấm gương hiếu học, trì chí và xuất xử đúng tiết, hợp thời”[9]. Ở bức vách này cũng có một ô hộc chạm hình tượng cá chép vượt vũ môn, chuyển tải khát vọng đạt được công thành danh toại, thay đổi số phận bằng con đường thi cử, học vấn của người xưa.
Câu đối hai bên khám thờ, các bức hoành, liễn treo trong nhà chính, bên cạnh chức năng trang trí còn truyền tải những câu chữ có nội dung ca tụng công đức ông bà tổ tiên, những lời khuyên răn, đức tính tốt đẹp, hoặc lời chúc cát tường, một vài trong số đó có hàm chứa ảnh hưởng tư tưởng Nho giáo. Như khám thờ gỗ di tích nhà bà Huỳnh Thị Liêu (xã Cẩm Kim trước đây) có cặp câu đối chữ Hán: Vạn cổ cương thường Chu Tử bút - Nhất xoang (khang) tâm sự Tố vương tri. Trước đây, tại nhà 07 Nguyễn Thị Minh Khai[10] có treo tấm biển sắc tứ bằng chữ Hán sơn son thếp vàng “Tiết hạnh khả phong” phong tặng cho bà họ Lê nhằm ca ngợi sự giữ gìn tiết hạnh, tuân theo tư tưởng “Tam tòng, tứ đức”, là những quy định đối với phụ nữ phương Đông thời xưa, xuất phát từ các quan niệm của Nho giáo.
Qua thời gian, một số quan niệm như gia trưởng, trọng nam khinh nữ không còn phù hợp, khiến ảnh hưởng của Nho giáo trong nhận thức cộng đồng dần trở nên mờ nhạt. Ngày nay, dù các nề nếp hay lễ nghi Nho giáo không còn được tuân thủ nghiêm ngặt, cấu trúc thờ tự và cách bố trí nhà truyền thống vẫn được gìn giữ tương đối nguyên vẹn. Tại Hội An, trong bối cảnh đề án “Hội An – Nhân tình thuần hậu” đang được triển khai, nhiều giá trị đạo lý truyền thống được nhìn nhận lại theo hướng tích cực, phù hợp với đời sống đương đại. Điều này cho thấy tư tưởng Nho giáo tuy không còn hiện diện một cách rõ rệt, nhưng vẫn thấm sâu vào nếp sống, trở thành những chuẩn mực ứng xử mang tính tự nhiên trong cộng đồng. Ảnh hưởng của Nho giáo trong kiến trúc nhà ở Hội An vì thế không dễ nhận diện một cách rạch ròi. Song, đằng sau các đồ án trang trí, bố cục không gian hay nề nếp sinh hoạt gia đình vẫn ẩn chứa những thông điệp đạo lý, những kỳ vọng và lời răn dạy mà tiền nhân gửi gắm. Dù biến đổi theo thời gian, những giá trị ấy không mất đi mà có sự điều chỉnh, thích nghi, góp phần gìn giữ, bồi đắp nền tảng đạo đức và đời sống tinh thần của cư dân Hội An hôm nay.
[1] Tống Quốc Hưng (2024), Văn hóa ứng xử trong gia đình truyền thống của người Việt ở Hội An, nguồn: https://hoianheritage.net/vi/trao-doi-chuyen-nganh/chuyen-de-nghien-cuu-trao-doi/van-hoa-ung-xu-trong-gia-dinh-truyen-thong-cua-nguoi-viet-o-hoi-an-1227.html
[2] Camille Paris (2021), Du ký Trung Kỳ theo đường cái quan, Nguyễn Thúy Yên dịch, Nxb Hồng Đức, tr.341.
[3] Camille Paris, Du ký Trung Kỳ theo đường cái quan, sđd, tr.343.
[4] Nguyễn Hữu Thông (2019), Mỹ thuật Nguyễn, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, trang 158.
[5] Tống Quốc Hưng (2024), Văn hóa ứng xử trong gia đình truyền thống của người Việt ở Hội An, nguồn đã dẫn.
[6] Nhóm tác giả Tản mạn kiến trúc (2022), Tản mạn kiến trúc Nam Bộ, Nxb Thế giới, trang 122, 123.
[7] Dẫn theo Nguyễn Hữu Thông (2001), Mỹ thuật Huế nhìn từ góc độ ý nghĩa và biểu tượng trang trí, Nxb Thuận Hóa.
[8] Đồ án này được sử dụng trang trí ở hai mặt bình phong di tích Khổng Tử miếu.
[9] Nguồn: http://www.hoianworldheritage.org.vn/vi/news/Van-hoa-nghe-thuat/may-tu-lieu-ve-khong-mieu-hoi-an-1856.hwh
[10] Người dân địa phương thường gọi là nhà ông Cửu Cang, hiện ngôi nhà này đã được chuyển nhượng lại cho người khác.
Tác giả: Trần Thanh Hoàng Phúc
Nguồn tin: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An
Những tin cũ hơn
