TRUNG TÂM BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA THẾ GIỚI HỘI AN
Cá Ông trong đời sống tín ngưỡng cư dân ven biển thành phố Đà Nẵng trong bối cảnh hiện nay
Trong tiến trình lịch sử dân tộc, Đà Nẵng không chỉ là một không gian địa lý mà còn là nơi ghi dấu những bước chân tiên phong trong hành trình Nam tiến của người Việt.
Kể từ sau sự kiện hôn nhân chính trị giữa vua Chế Mân và công chúa Huyền Trân vào năm 1306, làn sóng di cư từ Bắc vào Nam diễn ra mạnh mẽ, góp phần hình thành và định hình diện mạo cư dân vùng đất này. Trên vùng đất “sơn lam chướng khí” ấy, người Việt không chỉ phát triển nghề nông truyền thống mà còn linh hoạt thích ứng với môi trường tự nhiên, đặc biệt là biển cả, để mưu sinh và lập nghiệp, từ đó hình thành nên những làng nghề truyền thống, tiêu biểu là những làng đánh cá ven biển. Hiện nay, Đà Nẵng có hơn 37 làng đánh cá phân bố dọc theo đường bờ biển dài hơn 215km, kéo dài từ chân đèo Hải Vân đến phía Nam xã Núi Thành. Các làng đánh cá được hình thành từ nhiều thế kỷ trước, với đời sống vật chất và tinh thần phong phú cùng hệ thống tín ngưỡng đặc trưng. Nổi bật trong đó là tín ngưỡng thờ cá Ông - biểu hiện sinh động của niềm tin, lòng biết ơn và sự gắn bó mật thiết giữa con người với biển cả.
Tín ngưỡng thờ Cá Ông (cá voi) trước hết bắt nguồn từ chính môi trường sinh tồn đầy bất trắc của cư dân biển, nơi con người luôn phải đối diện với những hiểm nguy khó lường từ thiên nhiên. Trong bối cảnh đó, cá Ông lại xuất hiện như một vị thần linh cứu người dân gặp nạn trên biển nên được ngư dân tôn xưng bằng nhiều mỹ tự gần gũi, thân thương và trân trọng như Ông, Cá Ông, Ông Chuông, Ông Ngư, Ông Kình, Ngài,…[1]. Những danh xưng này phản ánh rõ quá trình thiêng hóa và tôn vinh đặc biệt của cộng đồng đối với loài vật gắn bó mật thiết với đời sống mưu sinh trên biển. Đây có thể được xem là biểu hiện của quá trình “nhân cách hóa tự nhiên”, khi con người gán cho các hiện tượng, sự vật tự nhiên những quyền năng siêu nhiên và giá trị nhân văn nhằm thiết lập mối quan hệ hài hòa với môi trường sống.
Bài vị về cá Ông tại lăng Ông Ngư ở Cù Lao Chàm
Không chỉ tồn tại trong tín ngưỡng dân gian, quan niệm về cá Ông còn được triều đình phong kiến thừa nhận và ghi nhận trong chính sử. Sách Đại Nam thực lục ghi chép: “Cá voi là giống cá biển to, tính hay cứu người, nên gọi là ‘Nhân ngư’…”. Từ nhận thức đó, nhà vua đã ban lệnh chu cấp tiền bạc, vải vóc và tổ chức chôn cất trang trọng khi cá voi chết dạt vào bờ. Đồng thời ban tặng sắc phong theo nhiều cấp thứ bậc cho cá voi với các danh hiệu khác nhau như Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân chi thần (làng đánh cá Nam Ô), Đông Hải Ngọc Lân tôn thần (Thanh Khê), Nam Hải Cự Tộc Đại tướng quân (lăng Ông Tân Trà), Đông Hải Cự Tộc Ngọc Lân Thượng đẳng thần (Mỹ Khê), Ngọc Lân Nam Hải Cự Tộc (lăng Tiêu Diện), Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân tôn thần (lăng Ông An Bàng),…Sự tồn tại của tín ngưỡng thờ cá Ông gắn liền với một hệ thống không gian thiêng đặc trưng, tiêu biểu là các lăng Ông phân bố rộng khắp tại các làng đánh cá ven biển. Đà Nẵng hiện có rất nhiều di tích lăng/miếu thờ Ông như tại Nam Ô, Thanh Khê, Nại Hiên Đông, Nam Thọ, Tân Thái, Mỹ Khê, Tân Trà, Duy Vinh, Bình Tân, Bình Dương, Nam Hải (xã Tam Thanh cũ)… Riêng ở Hội An có đến 6 di tích thờ cá Ông tại An Bàng, Tân Thành, Cửa Đại, Cẩm Nam, Cẩm Thanh, Cù Lao Chàm. Đặc biệt tại lăng Ông Ngư Cù Lao Chàm còn lưu giữ 12 bài vị bằng gỗ được chạm khắc tinh xảo ghi các thần hiệu của cá Ông như Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Đại tướng quân tôn thần, Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Từ Tế chi thần, Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Ông Hổ tôn thần, Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Ông Mực tôn thần[2], [3]. Những tước hiệu này được triều đình nhà Nguyễn ban tặng sắc phong không chỉ thể hiện sự tôn nghiêm mà còn phản ánh một hệ thống tín ngưỡng chính thống và phát triển một cách hoàn chỉnh, hình tượng cá Ông được nhìn nhận như một vị thần đa diện, vừa cứu nạn, vừa che chở, và cộng đồng tôn kính lâu dài.
Nghinh thần trong lễ hội Cầu ngư ở lăng Ông Ngư Cù Lao Chàm - Ảnh: Hoàng Phúc
Không chỉ là niềm tin, việc thờ phụng cá Ông trở thành một thiết chế văn hóa cộng đồng được tổ chức thông qua các nghi lễ và lễ hội mang tính tập thể mà điển hình là lễ hội cầu Ngư. Lễ hội cầu Ngư ở thành phố Đà Nẵng thường được tổ chức vào khoảng thời điểm đầu năm sau Tết Nguyên đán cụ thể: lăng Ông An Bàng (ngày 15 tháng Giêng), lăng Ông Thanh Khê (ngày 17 - 20/1 âm lịch), lăng Ông Tân Thành (ngày 11 - 12/2 âm lịch), lăng Ông Nam Ô (ngày 14 - 16/2 âm lịch); lăng Tiêu Diện Cửa Đại (ngày 15 - 17/2 âm lịch), lăng Ông Duy Vinh (ngày 16/2 âm lịch), lăng Ông Vạn Đồng Hiệp (ngày 16 - 18/2 âm lịch), lăng Ông Nam Thọ (ngày 26/2 âm lịch), lăng Ông Bình Hải (ngày 15/3 âm lịch), lăng Ông Ngư Cù Lao Chàm (ngày 3 - 4/4 âm lịch),…
Mặc dù thời gian diễn ra lễ hội ở mỗi làng khác nhau nhưng phần lớn được tổ chức vào mùa xuân. Đây là thời khắc mở đầu năm mới, tượng trưng cho sự khởi đầu và niềm hy vọng về những điều tốt lành. Đồng thời, mùa xuân cũng là “thời điểm bắt đầu của vụ cá nam”[4] nên việc lựa chọn thời điểm này không phải ngẫu nhiên mà gắn chặt với nhịp điệu lao động của cư dân vùng biển. Sau thời gian nghỉ Tết, ngư dân bắt đầu chuẩn bị cho một mùa đánh bắt mới, và lễ hội cầu Ngư không chỉ mang ý nghĩa tưởng nhớ, tri ân Đức Ngư Ông mà còn đóng vai trò như một nghi thức “khai mùa”, đồng thời thể hiện mong ước cuộc sống bình yên, thời tiết thuận hòa, biển lặng sóng êm để ngư dân ra khơi đánh bắt đạt năng suất cao. Hơn thế nữa, việc lựa chọn thời gian tổ chức cũng phản ánh kinh nghiệm lâu đời của ngư dân trong việc thích nghi với môi trường tự nhiên. Thông qua quan sát và tích lũy, họ xác định được thời gian thích hợp để ra khơi và thời điểm để tôm cá đầy khoang.
Nhìn chung, tín ngưỡng thờ cá Ông và lễ hội cầu Ngư đóng vai trò quan trọng trong đời sống tín ngưỡng ngư dân vùng biển Đà Nẵng nói chung, vùng đất Hội An nói riêng và được nhìn nhận trên nhiều phương diện. Trước hết, lễ hội được tổ chức vào đầu năm là thời điểm con người hướng tới những điều tốt đẹp, khởi đầu mới, do đó việc cầu an, cầu tài, cầu may trở thành nhu cầu phổ biến. Đối với ngư dân, điều này càng có ý nghĩa đặc biệt khi nghề biển luôn tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Lễ hội vì vậy đóng vai trò như một “liều thuốc tinh thần”, giúp họ vững tâm trước mỗi chuyến ra khơi. Về mặt kinh tế, lễ hội là dấu mốc khởi đầu cho chu kỳ khai thác mới, góp phần điều chỉnh nhịp sống và hoạt động của cộng đồng. Lễ hội cầu Ngư cũng là dịp để các thành viên trong làng chài tụ họp, củng cố mối quan hệ và tái khẳng định bản sắc cộng đồng.
Cùng với sự phát triển của xã hội hiện đại, việc tổ chức lễ hội cầu Ngư ở mỗi địa phương có quy mô khác nhau tùy vào khả năng và điều kiện tổ chức. Nhưng nhìn chung tín ngưỡng thờ cá Ông và lễ hội cầu Ngư ở thành phố Đà Nẵng, đặc biệt là các làng đánh cá nằm ở các địa phương trong không gian Đô thị cổ Hội An, được bảo toàn gần như nguyên vẹn cả quy mô lẫn hình thức tổ chức. Khảo sát tại lăng Tiêu Diện Tứ Chánh Vạn (tổ dân phố Phước Hải, phường Hội An Đông), cho thấy tín ngưỡng thờ Cá Ông vẫn được duy trì với cấu trúc nghi lễ tương đối hoàn chỉnh. Lễ cầu Ngư tại đây diễn ra với sự tham gia của đông đảo cộng đồng cư dân và các bô lão giữ vai trò chủ lễ. Các nghi thức được thực hiện theo truyền thống, ít có sự can thiệp của yếu tố trình diễn hiện đại. Tại một số làng như Nam Ô, Tân Thái, Nam Thọ,… nhất là tại làng Tân Thành, Bình Minh, Tam Thanh, trong bối cảnh du lịch phát triển cùng sự diễn biến nhanh của quá trình đô thị hóa, song tín ngưỡng nơi này vẫn giữ được những yếu tố cốt lõi. Mặc dù lượng khách tham quan tăng lên, không gian nghi lễ vẫn được cộng đồng bảo vệ như một khu vực linh thiêng, hạn chế sự xâm nhập của các hoạt động mang tính thương mại.
Diễn xướng Bả trạo tại lễ hội cầu ngư ở An Bàng - Ảnh: Hồng Việt
Nhìn rộng ra, toàn thành phố với hệ thống làng đánh cá trải dài ven biển vẫn bảo lưu tương đối tốt tín ngưỡng này, dù mức độ biến đổi có khác nhau tùy theo điều kiện kinh tế - xã hội của từng địa phương. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của du lịch biển, một số địa phương đã tổ chức lễ hội cầu Ngư với quy mô lớn, nghi lễ được tổ chức tại không gian biển nhằm tạo điểm nhấn thu hút khách du lịch. Cách tổ chức này góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa địa phương, đồng thời cũng làm thay đổi cấu trúc truyền thống của nghi lễ. Sự “sân khấu hóa” làm cho nghi lễ mất đi tính thiêng vốn có, khi các yếu tố trình diễn lấn át chức năng tâm linh. Điều này đặt ra bài toán cân bằng giữa bảo tồn, phát huy văn hóa và phát triển kinh tế. Trên thực tế cho thấy ở nhiều làng chài, cộng đồng địa phương vẫn giữ vai trò chủ thể trong việc quyết định cách thức tổ chức nghi lễ. Khi người dân còn duy trì niềm tin và thực hành tín ngưỡng trong đời sống hằng ngày, giá trị văn hóa cốt lõi vẫn có khả năng được bảo tồn.
Nhìn chung, tín ngưỡng thờ cá Ông và lễ hội Cầu ngư chính là kết quả của quá trình con người thích nghi với môi trường biển, đồng thời phản ánh cách cư dân lý giải và ứng xử với tự nhiên. Từ một niềm tin dân gian, tín ngưỡng này đã phát triển thành hệ thống thực hành văn hóa có cấu trúc rõ ràng và được duy trì qua nhiều thế hệ. Đứng trước quá trình đô thị hóa cùng bao biến đổi nhanh chóng của xã hội hiện đại, các nghi lễ thực hành tín ngưỡng ít nhiều cũng sẽ bị biến đổi, song có thể khẳng định, hình tượng cùng tín ngưỡng thờ cá Ông luôn được bảo tồn và phát huy những giá trị vốn có, góp phần quan trọng vào nét văn hóa đặc trưng của thành phố Đà Nẵng nói chung, vùng đất Hội An nói riêng.
[1] Trần Ngọc Vinh, làng đánh cá Nam Ô.
[2] Nguyễn Cường (2023), Các di tích liên quan đến tục thờ cúng cá Ông ở Hội An, https://hoianheritage.net/vi/trao-doi-chuyen-nganh/chuyen-de-nghien-cuu-trao-doi/cac-di-tich-lien-quan-den-tuc-tho-cung-ca-ong-o-hoi-an-1118.html, truy cập ngày 4/4/2026.
[3] Phòng Tư liệu và Thông tin Di sản (2024), Tín ngưỡng thờ cúng Cá Ông ở Hội An, https://hoianheritage.net/vi/trao-doi-chuyen-nganh/chuyen-de-nghien-cuu-trao-doi/tin-nguong-tho-cung-ca-ong-o-hoi-an-1212.html, truy cập ngày 4/4/2026.
[4] T.V.T, ông từ giữ lăng Ông Nam Thọ.
Tác giả: Đoàn Cẩm Giang
Nguồn tin: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An
Những tin cũ hơn
