TRUNG TÂM BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA THẾ GIỚI HỘI AN
Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Tết Nguyên Tiêu ở Đô thị cổ Hội An.
Tết Nguyên tiêu, còn gọi là Tết Thượng Nguyên, là sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng truyền thống có lịch sử lâu đời, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cộng đồng cư dân Hội An. Lễ Tết này diễn ra vào dịp rằm tháng Giêng - đêm trăng tròn đầu tiên của năm mới. Trong quan niệm dân gian của người Việt, thời điểm này mang ý nghĩa thiêng liêng, khi con người hướng về trời đất và các đấng thần linh để cầu mong một năm mới bình an, thuận lợi và gặp được nhiều may mắn. Trải qua nhiều thế kỷ tồn tại và phát triển, Tết Nguyên tiêu ở Hội An đã trở thành nét đẹp văn hóa gắn liền với đời sống tinh thần của cư dân địa phương và góp phần tạo nên bản sắc văn hóa đặc trưng của đô thị cổ.
Đoàn rước lễ hội Nguyên Tiêu biểu diễn tại Quan Công Miếu.
Sự hình thành và phát triển của Tết Nguyên tiêu ở Hội An gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất này. Một trong những dấu mốc quan trọng trong quá trình phát triển của Hội An chính là vào những năm đầu của thế kỷ XVII, khi chúa Nguyễn ở Đàng Trong mở rộng hoạt động giao thương trên biển, tạo điều kiện cho vùng đất cửa sông ven biển Hội An phát triển và hình thành nên một trung tâm buôn bán sầm uất. Trong bối cảnh đó, Hội An không chỉ là nơi diễn ra hoạt động giao lưu kinh tế mà hoạt động giao lưu tiếp biến văn hóa cũng diễn ra mạnh mẽ. Trong quá trình giao thương, nhiều cộng đồng cư dân từ các quốc gia khác nhau đã đến sinh sống và lập nghiệp tại Hội An, đặc biệt là cộng đồng người Hoa. Họ mang theo những tập quán sinh hoạt, tín ngưỡng và lễ hội truyền thống của mình, trong đó có Tết Nguyên tiêu. Qua thời gian, những yếu tố văn hóa này đã được hòa nhập với văn hóa bản địa, tạo nên sự giao thoa văn hóa độc đáo. Chính sự giao thoa đó đã góp phần hình thành nên sắc thái văn hóa riêng của Tết Nguyên tiêu ở Hội An, khiến lễ hội vừa mang đậm bản sắc truyền thống của Việt Nam vừa chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa.
Cùng với sự phát triển của đô thị cổ, Tết Nguyên tiêu dần trở thành nếp sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng quen thuộc của cộng đồng cư dân nơi đây. Không chỉ đơn thuần là một dịp lễ mang ý nghĩa tâm linh, Tết Nguyên tiêu còn là thời điểm để người dân gặp gỡ, giao lưu và gắn kết cộng đồng. Trong dịp này, nhiều nghi lễ truyền thống được tổ chức tại các di tích lịch sử đình làng, chùa miếu và hội quán. Những nghi lễ này thường bao gồm việc dâng hương, cúng tế thần linh, cầu quốc thái dân an và tưởng nhớ các bậc tiền nhân đã có công khai phá, xây dựng và phát triển vùng đất Hội An. Thông qua các nghi thức này, truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của người Việt được thể hiện rõ nét, đồng thời phản ánh lòng biết ơn của cộng đồng đối với những thế hệ đi trước.
Trong đời sống văn hóa của cư dân Hội An, Tết Nguyên tiêu được biểu hiện qua nhiều hoạt động văn hóa tín ngưỡng phong phú. Tại đình Hội An, đình Sơn Phong, các hội quán người Hoa và đặc biệt là công trình tín ngưỡng Quan Công miếu - nơi thờ Quan Thánh Đế Quân - vị thần rất được tôn kính trong tín ngưỡng của người Hoa và được xem là biểu tượng của lòng chính trực và trung nghĩa, đông đảo cư dân địa phương và du khách đến dâng hương cầu an và gửi gắm những ước nguyện tốt đẹp trong năm mới.
Tại các hội quán người Hoa như hội quán Quảng Triệu, hội quán Phúc Kiến, hội quán Triều Châu thường tổ chức các nghi thức cúng tế Tiền hiền một cách trang trọng nhằm tưởng nhớ các vị thần bảo hộ và cầu mong sự thịnh vượng, bình an cho bang. Các nghi lễ tại những hội quán không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn phản ánh vai trò quan trọng của cộng đồng người Hoa trong lịch sử phát triển của Hội An. Qua nhiều thế kỷ, các hội quán đã trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa và tín ngưỡng của cộng đồng, đồng thời góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa của cư dân phố cổ.
Vào dịp Tết Nguyên tiêu, không gian phố cổ được trang hoàng rực rỡ với những chiếc đèn lồng và các vật trang trí truyền thống, tạo nên bầu không khí lễ hội nhiều màu sắc. Các hoạt động văn hóa nghệ thuật như múa lân - sư - rồng, biểu diễn nghệ thuật dân gian diễn xướng Tuồng, hô hát Bài chòi cùng các sinh hoạt cộng đồng góp phần lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống của địa phương. Tết Nguyên tiêu cũng là dịp để du khách trong và ngoài nước tìm hiểu về đời sống văn hóa của cư dân Hội An, qua đó góp phần quảng bá hình ảnh của đô thị cổ đến với bạn bè gần xa.
Tết Nguyên tiêu ở Hội An mang nhiều giá trị quan trọng về lịch sử, văn hóa và xã hội. Trước hết, lễ hội phản ánh lịch sử hình thành và phát triển của cộng đồng cư dân Hội An gắn với quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa các dân tộc. Thông qua những nghi thức và tập quán được duy trì qua nhiều thế hệ, lễ hội góp phần lưu giữ những ký ức lịch sử và truyền thống văn hóa địa phương. Bên cạnh giá trị lịch sử, Tết Nguyên tiêu còn mang ý nghĩa sâu sắc về mặt văn hóa - tín ngưỡng. Những nghi lễ tưởng nhớ tiền hiền, cầu an, cầu phúc thể hiện niềm tin tín ngưỡng của người dân trong sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên và thần linh, phản ánh khát vọng về một cuộc sống bình yên, ấm no và hạnh phúc.
Ngoài ra, lễ hội còn có giá trị xã hội rõ nét khi trở thành dịp để người dân gặp gỡ, giao lưu và cố kết cộng đồng lại với nhau. Trong quá trình chuẩn bị và tổ chức các hoạt động lễ hội, các thế hệ trong cộng đồng cùng tham gia vào nhiều công việc khác nhau, từ trang trí không gian lễ hội, chuẩn bị lễ vật đến tô chức các hoạt động văn hóa. Thông qua đó, những giá trị văn hóa truyền thống được truyền lại cho thế hệ trẻ, góp phần duy trì và phát huy bản sắc văn hóa địa phương. Đồng thời, Tết Nguyên tiêu cũng góp phần quan trọng trong việc thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm và tìm hiểu về các giá trị văn hóa truyền thống của vùng đất này.
Trong những năm gần đây, công tác bảo tồn và phát huy giá trị của Tết Nguyên tiêu ở Hội An ngày càng được chú trọng. Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An cùng các cơ quan, đơn vị địa phương phối hợp tiến hành nhiều cuộc điều tra khảo sát thực địa nhằm thu thập thông tin, ghi lại đầy đủ các nghi thức, tập quán và hoạt động liên quan đến lễ hội. Quá trình tư liệu hóa được triển khai thông qua việc ghi chép, sưu tầm hình ảnh, video, lời kể của các bậc cao niên, người dân địa phương cùng những người trực tiếp tham gia tổ chức lễ hội. Những tư liệu này góp phần hệ thống hóa các giá trị văn hóa, lịch sử của Tết Nguyên tiêu, đồng thời tạo nguồn dữ liệu quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu và bảo tồn lâu dài. Song song với hoạt động tư liệu hóa, Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An đã xây dựng hồ sơ khoa học về Tết Nguyên tiêu ở Hội An để trình các cấp có thẩm quyền xem xét, công nhận. Năm 2023, Tết Nguyên tiêu ở Hội An được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia về loại hình lễ hội truyền thống và tập quán xã hội, tín ngưỡng. Đây chính là một cột mốc quan trọng không chỉ khẳng định giá trị tiêu biểu của lễ hội trong kho tàng văn hóa truyền thống Việt Nam nói chung, Đà Nẵng, Hội An nói riêng mà còn nâng cao nhận thức của cộng đồng về trách nhiệm gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương. Việc xếp hạng và công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cũng đồng thời tạo cơ sở pháp lý quan trọng trong công tác bảo tồn và phát huy di sản trong thời gian tiếp theo.
Cùng với sự phát triển của đô thị cổ, Tết Nguyên tiêu dần trở thành nếp sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng quen thuộc của cộng đồng cư dân nơi đây. Không chỉ đơn thuần là một dịp lễ mang ý nghĩa tâm linh, Tết Nguyên tiêu còn là thời điểm để người dân gặp gỡ, giao lưu và gắn kết cộng đồng. Trong dịp này, nhiều nghi lễ truyền thống được tổ chức tại các di tích lịch sử đình làng, chùa miếu và hội quán. Những nghi lễ này thường bao gồm việc dâng hương, cúng tế thần linh, cầu quốc thái dân an và tưởng nhớ các bậc tiền nhân đã có công khai phá, xây dựng và phát triển vùng đất Hội An. Thông qua các nghi thức này, truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của người Việt được thể hiện rõ nét, đồng thời phản ánh lòng biết ơn của cộng đồng đối với những thế hệ đi trước.
Trong đời sống văn hóa của cư dân Hội An, Tết Nguyên tiêu được biểu hiện qua nhiều hoạt động văn hóa tín ngưỡng phong phú. Tại đình Hội An, đình Sơn Phong, các hội quán người Hoa và đặc biệt là công trình tín ngưỡng Quan Công miếu - nơi thờ Quan Thánh Đế Quân - vị thần rất được tôn kính trong tín ngưỡng của người Hoa và được xem là biểu tượng của lòng chính trực và trung nghĩa, đông đảo cư dân địa phương và du khách đến dâng hương cầu an và gửi gắm những ước nguyện tốt đẹp trong năm mới.
Tại các hội quán người Hoa như hội quán Quảng Triệu, hội quán Phúc Kiến, hội quán Triều Châu thường tổ chức các nghi thức cúng tế Tiền hiền một cách trang trọng nhằm tưởng nhớ các vị thần bảo hộ và cầu mong sự thịnh vượng, bình an cho bang. Các nghi lễ tại những hội quán không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn phản ánh vai trò quan trọng của cộng đồng người Hoa trong lịch sử phát triển của Hội An. Qua nhiều thế kỷ, các hội quán đã trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa và tín ngưỡng của cộng đồng, đồng thời góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa của cư dân phố cổ.
Vào dịp Tết Nguyên tiêu, không gian phố cổ được trang hoàng rực rỡ với những chiếc đèn lồng và các vật trang trí truyền thống, tạo nên bầu không khí lễ hội nhiều màu sắc. Các hoạt động văn hóa nghệ thuật như múa lân - sư - rồng, biểu diễn nghệ thuật dân gian diễn xướng Tuồng, hô hát Bài chòi cùng các sinh hoạt cộng đồng góp phần lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống của địa phương. Tết Nguyên tiêu cũng là dịp để du khách trong và ngoài nước tìm hiểu về đời sống văn hóa của cư dân Hội An, qua đó góp phần quảng bá hình ảnh của đô thị cổ đến với bạn bè gần xa.
Tết Nguyên tiêu ở Hội An mang nhiều giá trị quan trọng về lịch sử, văn hóa và xã hội. Trước hết, lễ hội phản ánh lịch sử hình thành và phát triển của cộng đồng cư dân Hội An gắn với quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa các dân tộc. Thông qua những nghi thức và tập quán được duy trì qua nhiều thế hệ, lễ hội góp phần lưu giữ những ký ức lịch sử và truyền thống văn hóa địa phương. Bên cạnh giá trị lịch sử, Tết Nguyên tiêu còn mang ý nghĩa sâu sắc về mặt văn hóa - tín ngưỡng. Những nghi lễ tưởng nhớ tiền hiền, cầu an, cầu phúc thể hiện niềm tin tín ngưỡng của người dân trong sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên và thần linh, phản ánh khát vọng về một cuộc sống bình yên, ấm no và hạnh phúc.
Ngoài ra, lễ hội còn có giá trị xã hội rõ nét khi trở thành dịp để người dân gặp gỡ, giao lưu và cố kết cộng đồng lại với nhau. Trong quá trình chuẩn bị và tổ chức các hoạt động lễ hội, các thế hệ trong cộng đồng cùng tham gia vào nhiều công việc khác nhau, từ trang trí không gian lễ hội, chuẩn bị lễ vật đến tô chức các hoạt động văn hóa. Thông qua đó, những giá trị văn hóa truyền thống được truyền lại cho thế hệ trẻ, góp phần duy trì và phát huy bản sắc văn hóa địa phương. Đồng thời, Tết Nguyên tiêu cũng góp phần quan trọng trong việc thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm và tìm hiểu về các giá trị văn hóa truyền thống của vùng đất này.
Trong những năm gần đây, công tác bảo tồn và phát huy giá trị của Tết Nguyên tiêu ở Hội An ngày càng được chú trọng. Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An cùng các cơ quan, đơn vị địa phương phối hợp tiến hành nhiều cuộc điều tra khảo sát thực địa nhằm thu thập thông tin, ghi lại đầy đủ các nghi thức, tập quán và hoạt động liên quan đến lễ hội. Quá trình tư liệu hóa được triển khai thông qua việc ghi chép, sưu tầm hình ảnh, video, lời kể của các bậc cao niên, người dân địa phương cùng những người trực tiếp tham gia tổ chức lễ hội. Những tư liệu này góp phần hệ thống hóa các giá trị văn hóa, lịch sử của Tết Nguyên tiêu, đồng thời tạo nguồn dữ liệu quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu và bảo tồn lâu dài. Song song với hoạt động tư liệu hóa, Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An đã xây dựng hồ sơ khoa học về Tết Nguyên tiêu ở Hội An để trình các cấp có thẩm quyền xem xét, công nhận. Năm 2023, Tết Nguyên tiêu ở Hội An được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia về loại hình lễ hội truyền thống và tập quán xã hội, tín ngưỡng. Đây chính là một cột mốc quan trọng không chỉ khẳng định giá trị tiêu biểu của lễ hội trong kho tàng văn hóa truyền thống Việt Nam nói chung, Đà Nẵng, Hội An nói riêng mà còn nâng cao nhận thức của cộng đồng về trách nhiệm gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương. Việc xếp hạng và công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cũng đồng thời tạo cơ sở pháp lý quan trọng trong công tác bảo tồn và phát huy di sản trong thời gian tiếp theo.
Người dân và du khách dâng hương tại Quan Công Miếu dịp Tết Nguyên Tiêu.
Sau khi được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nhiều hoạt động đã được triển khai nhằm gìn giữ và lan tỏa giá trị của Tết Nguyên tiêu. Từ năm 2024 đến nay, hoạt động lễ hội được tổ chức với nội dung phong phú và quy mô hơn. Bên cạnh các nghi lễ truyền thống tại đình, chùa và các hội quán, nhiều hoạt động văn hóa cộng đồng cũng được tổ chức. Trong đó nổi bật là hoạt động diễu hành trên các tuyến đường trong khu phố cổ. Hoạt động này thu hút sự tham gia của đông đảo người dân và du khách, góp phần tạo nên không khí lễ hội sôi động và đặc sắc của Tết Nguyên tiêu. Bên cạnh đó, hoạt động trưng bày hình ảnh và tư liệu về Tết Nguyên tiêu cũng được tổ chức nhằm giới thiệu lịch sử, ý nghĩa và các nghi thức truyền thống của lễ hội đến với công chúng. Những hoạt động này không chỉ góp phần quảng bá giá trị văn hóa của lễ hội, giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về việc bảo tồn di sản văn hóa truyền thống mà còn góp phần tạo nên không khí lễ hội sôi động và giàu bản sắc.
Đặc biệt, công tác phát huy giá trị di sản còn được đẩy mạnh thông qua các hoạt động truyền thông và quảng bá trên nhiều phương tiện thông tin đại chúng. Các thông tin, bài viết, hình ảnh và phóng sự về Tết Nguyên tiêu được đăng tải trên báo chí, truyền hình, cổng thông tin điện tử và các nền tảng truyền thông số. Trong đó, các kênh thông tin chính thức như trang thông tin điện tử của Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An hoianheritage.danang.gov.vn cùng các nền tảng mạng xã hội như facebook “Di sản Hội An”, “Visit Hoi An”,… thường xuyên cập nhật tin tức, hình ảnh và video giới thiệu lịch sử, ý nghĩa cũng như các hoạt động đặc sắc của lễ hội. Việc đẩy mạnh truyền thông trên nhiều kênh khác nhau đã góp phần lan tỏa giá trị văn hóa của Tết Nguyên tiêu đến đông đảo du khách trong và ngoài nước, thu hút du khách đến tham quan, trải nghiệm văn hóa tại Hội An ngày càng đông đảo hơn.
Việc duy trì tổ chức lễ Tết Nguyên tiêu còn nhận được sự tham gia tích cực của cộng đồng cư dân Hội An. Các cơ quan ban ngành, địa phương, ban quản lý di tích, hội quán người Hoa, nghệ nhân và người dân Hội An cùng phối hợp trong công tác chuẩn bị và tổ chức các hoạt động của lễ hội. Sự tham gia của cộng đồng không chỉ góp phần đảm bảo tính kế thừa của các nghi thức truyền thống Tết Nguyên tiêu mà còn tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận, tìm hiểu và tiếp nối các giá trị văn hóa của cha ông. Đồng thời, việc huy động các nguồn lực xã hội hóa cũng góp phần nâng cao chất lượng tổ chức lễ hội Tết Nguyên tiêu và mở rộng phạm vi lan tỏa của di sản trong đời sống đương đại.
Có thể thấy rằng, Tết Nguyên tiêu ở Hội An không chỉ là một lễ hội truyền thống mà còn là biểu tượng của đời sống văn hóa và tinh thần cộng đồng của cư dân Hội An. Qua nhiều thế kỷ tồn tại và phát triển, lễ hội đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của người dân, góp phần tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt nơi đô thị cổ. Trong bối cảnh xã hội hiện đại và quá trình đô thị hóa ngày càng diễn ra mạnh mẽ, việc bảo tồn và phát huy giá trị của Tết Nguyên tiêu còn mang ý nghĩa quan trọng trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống và thúc đẩy phát triển du lịch bền vững. Những nỗ lực của chính quyền và cộng đồng trong thời gian qua đã góp phần bảo tồn và lan tỏa di sản quý báu này, giúp Tết Nguyên tiêu tiếp tục được duy trì và phát triển như một nét đẹp văn hóa đặc trưng của Hội An.
Đặc biệt, công tác phát huy giá trị di sản còn được đẩy mạnh thông qua các hoạt động truyền thông và quảng bá trên nhiều phương tiện thông tin đại chúng. Các thông tin, bài viết, hình ảnh và phóng sự về Tết Nguyên tiêu được đăng tải trên báo chí, truyền hình, cổng thông tin điện tử và các nền tảng truyền thông số. Trong đó, các kênh thông tin chính thức như trang thông tin điện tử của Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An hoianheritage.danang.gov.vn cùng các nền tảng mạng xã hội như facebook “Di sản Hội An”, “Visit Hoi An”,… thường xuyên cập nhật tin tức, hình ảnh và video giới thiệu lịch sử, ý nghĩa cũng như các hoạt động đặc sắc của lễ hội. Việc đẩy mạnh truyền thông trên nhiều kênh khác nhau đã góp phần lan tỏa giá trị văn hóa của Tết Nguyên tiêu đến đông đảo du khách trong và ngoài nước, thu hút du khách đến tham quan, trải nghiệm văn hóa tại Hội An ngày càng đông đảo hơn.
Việc duy trì tổ chức lễ Tết Nguyên tiêu còn nhận được sự tham gia tích cực của cộng đồng cư dân Hội An. Các cơ quan ban ngành, địa phương, ban quản lý di tích, hội quán người Hoa, nghệ nhân và người dân Hội An cùng phối hợp trong công tác chuẩn bị và tổ chức các hoạt động của lễ hội. Sự tham gia của cộng đồng không chỉ góp phần đảm bảo tính kế thừa của các nghi thức truyền thống Tết Nguyên tiêu mà còn tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận, tìm hiểu và tiếp nối các giá trị văn hóa của cha ông. Đồng thời, việc huy động các nguồn lực xã hội hóa cũng góp phần nâng cao chất lượng tổ chức lễ hội Tết Nguyên tiêu và mở rộng phạm vi lan tỏa của di sản trong đời sống đương đại.
Có thể thấy rằng, Tết Nguyên tiêu ở Hội An không chỉ là một lễ hội truyền thống mà còn là biểu tượng của đời sống văn hóa và tinh thần cộng đồng của cư dân Hội An. Qua nhiều thế kỷ tồn tại và phát triển, lễ hội đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của người dân, góp phần tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt nơi đô thị cổ. Trong bối cảnh xã hội hiện đại và quá trình đô thị hóa ngày càng diễn ra mạnh mẽ, việc bảo tồn và phát huy giá trị của Tết Nguyên tiêu còn mang ý nghĩa quan trọng trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống và thúc đẩy phát triển du lịch bền vững. Những nỗ lực của chính quyền và cộng đồng trong thời gian qua đã góp phần bảo tồn và lan tỏa di sản quý báu này, giúp Tết Nguyên tiêu tiếp tục được duy trì và phát triển như một nét đẹp văn hóa đặc trưng của Hội An.
Tác giả: Đoàn Cẩm Giang
Nguồn tin: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An
Những tin cũ hơn
