TRUNG TÂM BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA THẾ GIỚI HỘI AN
Ý tứ xuân thì qua những cặp câu đối Hán Nôm ở Hội An
Câu đối (còn gọi là đối liên) thường được dùng trong các dịp chúc tụng, hiếu hỉ, hôn sự, chúc thọ, tang ma, các dịp lễ tết… Những câu đối (đặc biệt là những câu đối bằng chữ Hán Nôm) thường được treo ở những nơi trang nghiêm như đình, đền, chùa, miếu, từ đường…
Câu đối có sự kết hợp sâu sắc và hài hòa giữa văn chương bác học và tinh thần dân gian, nội dung chủ yếu là để răn dạy, giáo dục con cháu trong nhân cách, đạo đức làm người, ghi nhớ công ơn đức độ của tổ tiên; thể hiện tâm tư tình cảm của những con người xa quê nơi đất khách; những câu chúc mừng tươi vui rộn ràng khi nhà có hỉ sự. Hay những câu đối man mác cảm tình với người đã khuất, những câu ca, ý vị về vẻ đẹp, sự hùng vĩ, cảm thán đối với danh lam, thắng cảnh… Trong đó, những câu đối mang nét đẹp, thể hiện về một mùa xuân xanh tươi vẫn được xem là một nét văn hóa truyền thống trong đời sống sinh hoạt của người Việt.
Cảnh sắc mùa xuân trong tư liệu Hán Nôm mang một dấu ấn đặc biệt về ngữ nghĩa, dụng ý, ca từ dung chứa với nhiều hình thức nhẹ nhàng, sâu lắng, nhưng vẫn toát lên những nét hài hòa biểu hiện rõ nét về mùa xuân, về tình cảm, ca ngợi một mùa trăng mới đầy tươi tắn. Mùa xuân được thể hiện rõ nét qua thơ Đường khá nhiều, tuy nhiên những ý tứ, nét tình của mùa xuân được thể hiện trong câu đối là một trong những điều đặc biệt, đặc trưng so với các nội dung khác.
Chữ xuân có ý nghĩa là sự khởi đầu của một năm “nhất niên chi kế tại ư xuân, nhất nhật chi kế tại ư thần” (một năm mở đầu bằng mùa xuân, một ngày mở đầu bằng sáng sớm), vì thế, những hình ảnh, nét đẹp tươi trẻ được ví như “xuân hoa thu nguyệt”, chính là khung cảnh tươi mới, rực rỡ, đẹp đẽ, hoa của mùa xuân và trăng của mùa thu. Với những nét tươi tắn, nên thơ, trong trẻo đó đã thể hiện được những tình ý xuân thì đầy sắc thái.
Những nét đẹp trong văn hóa người dân Hội An đến nay vẫn còn được duy trì, đó là việc giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc, đặc biệt là những nét văn hóa truyền thống trong tâm thức, tín ngưỡng của mỗi người. Những tấm hoành phi, câu đối được treo trong nhà như là hình thức gói gọn trong tâm thức chảy dài theo thời gian. Với nội dung chúc tụng năm mới an khang, thịnh vượng, tượng trưng cho sự vững chãi, bình an, còn hoa tượng trưng cho muôn sự tài lộc, sự giàu sang, mang ý nghĩa một mùa xuân trọn vẹn cả phúc và lộc “Bình an trúc báo toàn gia khánh/Phú quý hoa khai mãn thất xuân” (Trúc báo bình an vui yên lạc/Hoa khai phú quý khắp nhà xuân) thể hiện khát vọng về một cuộc sống vẹn toàn, may mắn và thịnh vượng cho gia chủ. Hay như miêu tả vẻ đẹp thơ mộng, rực rỡ của cảnh vật trên sông Cẩm Phô, ca ngợi sự hữu tình, tươi đẹp, phồn vinh của quê hương, với hình ảnh dòng sông lung linh trong ánh trăng như tấm gấm dệt, cảnh vật, cây cối trong mùa xuân tươi thắm phô bày vẻ đẹp rực rỡ, khoe sắc “Cẩm giang nguyệt lãng văn thành cẩm/Phô thụ xuân thâm sắc khánh phô” (Sông Cẩm Phô, trăng soi dòng thành gấm/Cây Cẩm Phô, xuân thắm sắc phô bày). Câu đối không chỉ là bức tranh phong cảnh hữu tình, mà còn thể hiện tình yêu quê hương, sự trân trọng nét đẹp truyền thống và sự phồn vinh, gấm vóc của vùng đất Cẩm Phô qua nét đẹp mang trong mình âm hưởng của mùa xuân, rạng rỡ mà khí khái.
Khởi đầu của mùa xuân không chỉ là sự chuyển giao đất trời, mà là biểu tượng của sự hồi sinh, thịnh vượng và phát triển của vạn vật: “Đương kim vũ trụ hồi xuân, quang phục tiền nhân thùy huân liệt/Thiệu cổ giang sơn dục tú, triển khai hậu thế tráng quy mô” (Thời nay trời đất vào xuân, khắc ghi ơn tiền nhân rạng rỡ/Ngàn xưa đất nước đẹp giàu, mở ra công hậu thế lớn lao). Xuân về mang lại khí thế mới, nối tiếp truyền thống hào hùng của cha ông để xây dựng đất nước ngày càng vững mạnh. Mùa xuân chính là thời điểm để tri ân và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp ấy.
Những câu đối để cầu chúc sự an khang, thịnh vượng, nhân dân ấm no, thuận lợi với những hình ảnh thuyền buồm xuôi gió, giao thương thuận lợi: “Xuân đáo nam thiên, phong điều vũ thuận/Sinh lai hải quốc, lãng tịnh ba bình” (Xuân đến trời nam, gió hòa mưa thuận/Sống trong vùng biển, sóng lặng nước yên) khắc họa sống động về thời điểm mùa xuân trên vùng đất phương Nam, mang theo không khí ấm áp, thời tiết thuận lợi. Hay mô tả cuộc sống của người dân vùng biền, nơi có cảnh quan yên bình, với những ước vọng, mong muốn về một năm “mưa thuận gió hòa”, mùa màng bội thu và cuộc sống yên ổn, không tai ương hoạn nạn, mang trong mình một tâm thế bình thản, êm đềm. Cùng với ngữ nghĩa, ý tứ về cuộc sống yên bình, an lạc của đất trời, triết lý an nhiên, tự tại, giữ vững nhân cách cao đẹp ngay cả trong cảnh thanh nhàn, thỏa nguyện, an phận, cảnh đời cảnh người như cảnh sắc mùa xuân thanh cao, bình dị có câu “Xuân tiết thanh bình ba lãng tĩnh/Sinh lai cốt cách thỏa bằng y” (Xuân đến thanh bình, yên sóng lặng/Sống theo cốt cách, dựa chốn an). Bên cạnh đó, có câu dùng hình ảnh gió xuân để thể hiện lời chúc tụng phát đạt, hanh thông trong công việc “Thuyền bè xuôi ngược, tựa đón gió xuân”.
Ý thơ, cảnh vật, tâm tình… liên quan đến sắc xuân đều là những hình ảnh gợi mở sự vui tươi, hào phóng, khí khái, những mong ước về một năm mới thuận buồm xuôi gió, cát tường, may mắn cho cả thiên hạ. Thế nên, câu chữ, vần thơ được đặt bút viết nên đều mang trọn hàm nghĩa ý hay chữ tốt, dung chứa cả một tâm tư tình cảm, khát vọng về một cuộc sống ấm no, đủ đầy. Mỗi một chủ đề trong các liễn đối Hán Nôm đều có ý nghĩa sâu xa, mang tính kinh điển bác học, từng câu chữ đều mang giá trị cốt lõi, ý nghĩa nhất định. Đối với các di tích, tín ngưỡng người Hoa ở Hội An, các câu đối còn mang dấu tích về nhân vật, về những điển cố điển tích gắn liền với lịch sử của từng di tích, với nhiều hàm ý, ý nghĩa.
Bên cạnh đó, liễn đối còn chứa đựng nhiều giá trị về văn học, sự cân đối hài hòa về âm thanh và ý nghĩa, nghệ thuật thư pháp điêu luyện về các thể chữ chân, thảo, lệ, triện, và sự trang trí tinh xảo trên các chất liệu truyền thống của Việt Nam, tiêu biểu là trên chất liệu gỗ, tạo nên vẻ đẹp uy nghiêm cho chính hệ thống tư liệu đối liên so với ngày nay. Sự kết hợp nhịp nhàng giữa văn học và văn hóa của câu đối còn là nét văn hóa đặc biệt, đã tạo nên hồn sắc cho các công trình tín ngưỡng, di tích đặc thù của Đô thị cổ Hội An nói riêng. Giá trị của các loại tài liệu bằng chất liệu gỗ như hoành phi, liễn đối, mộc bản… trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản tư liệu hiện nay là một trong những công tác cần được nghiên cứu, chuyên sâu, để đánh giá nhận diện những giá trị thực mà nguồn di sản tư liệu này mang lại.
Cảnh sắc mùa xuân trong tư liệu Hán Nôm mang một dấu ấn đặc biệt về ngữ nghĩa, dụng ý, ca từ dung chứa với nhiều hình thức nhẹ nhàng, sâu lắng, nhưng vẫn toát lên những nét hài hòa biểu hiện rõ nét về mùa xuân, về tình cảm, ca ngợi một mùa trăng mới đầy tươi tắn. Mùa xuân được thể hiện rõ nét qua thơ Đường khá nhiều, tuy nhiên những ý tứ, nét tình của mùa xuân được thể hiện trong câu đối là một trong những điều đặc biệt, đặc trưng so với các nội dung khác.
Chữ xuân có ý nghĩa là sự khởi đầu của một năm “nhất niên chi kế tại ư xuân, nhất nhật chi kế tại ư thần” (một năm mở đầu bằng mùa xuân, một ngày mở đầu bằng sáng sớm), vì thế, những hình ảnh, nét đẹp tươi trẻ được ví như “xuân hoa thu nguyệt”, chính là khung cảnh tươi mới, rực rỡ, đẹp đẽ, hoa của mùa xuân và trăng của mùa thu. Với những nét tươi tắn, nên thơ, trong trẻo đó đã thể hiện được những tình ý xuân thì đầy sắc thái.
Những nét đẹp trong văn hóa người dân Hội An đến nay vẫn còn được duy trì, đó là việc giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc, đặc biệt là những nét văn hóa truyền thống trong tâm thức, tín ngưỡng của mỗi người. Những tấm hoành phi, câu đối được treo trong nhà như là hình thức gói gọn trong tâm thức chảy dài theo thời gian. Với nội dung chúc tụng năm mới an khang, thịnh vượng, tượng trưng cho sự vững chãi, bình an, còn hoa tượng trưng cho muôn sự tài lộc, sự giàu sang, mang ý nghĩa một mùa xuân trọn vẹn cả phúc và lộc “Bình an trúc báo toàn gia khánh/Phú quý hoa khai mãn thất xuân” (Trúc báo bình an vui yên lạc/Hoa khai phú quý khắp nhà xuân) thể hiện khát vọng về một cuộc sống vẹn toàn, may mắn và thịnh vượng cho gia chủ. Hay như miêu tả vẻ đẹp thơ mộng, rực rỡ của cảnh vật trên sông Cẩm Phô, ca ngợi sự hữu tình, tươi đẹp, phồn vinh của quê hương, với hình ảnh dòng sông lung linh trong ánh trăng như tấm gấm dệt, cảnh vật, cây cối trong mùa xuân tươi thắm phô bày vẻ đẹp rực rỡ, khoe sắc “Cẩm giang nguyệt lãng văn thành cẩm/Phô thụ xuân thâm sắc khánh phô” (Sông Cẩm Phô, trăng soi dòng thành gấm/Cây Cẩm Phô, xuân thắm sắc phô bày). Câu đối không chỉ là bức tranh phong cảnh hữu tình, mà còn thể hiện tình yêu quê hương, sự trân trọng nét đẹp truyền thống và sự phồn vinh, gấm vóc của vùng đất Cẩm Phô qua nét đẹp mang trong mình âm hưởng của mùa xuân, rạng rỡ mà khí khái.
Khởi đầu của mùa xuân không chỉ là sự chuyển giao đất trời, mà là biểu tượng của sự hồi sinh, thịnh vượng và phát triển của vạn vật: “Đương kim vũ trụ hồi xuân, quang phục tiền nhân thùy huân liệt/Thiệu cổ giang sơn dục tú, triển khai hậu thế tráng quy mô” (Thời nay trời đất vào xuân, khắc ghi ơn tiền nhân rạng rỡ/Ngàn xưa đất nước đẹp giàu, mở ra công hậu thế lớn lao). Xuân về mang lại khí thế mới, nối tiếp truyền thống hào hùng của cha ông để xây dựng đất nước ngày càng vững mạnh. Mùa xuân chính là thời điểm để tri ân và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp ấy.
Những câu đối để cầu chúc sự an khang, thịnh vượng, nhân dân ấm no, thuận lợi với những hình ảnh thuyền buồm xuôi gió, giao thương thuận lợi: “Xuân đáo nam thiên, phong điều vũ thuận/Sinh lai hải quốc, lãng tịnh ba bình” (Xuân đến trời nam, gió hòa mưa thuận/Sống trong vùng biển, sóng lặng nước yên) khắc họa sống động về thời điểm mùa xuân trên vùng đất phương Nam, mang theo không khí ấm áp, thời tiết thuận lợi. Hay mô tả cuộc sống của người dân vùng biền, nơi có cảnh quan yên bình, với những ước vọng, mong muốn về một năm “mưa thuận gió hòa”, mùa màng bội thu và cuộc sống yên ổn, không tai ương hoạn nạn, mang trong mình một tâm thế bình thản, êm đềm. Cùng với ngữ nghĩa, ý tứ về cuộc sống yên bình, an lạc của đất trời, triết lý an nhiên, tự tại, giữ vững nhân cách cao đẹp ngay cả trong cảnh thanh nhàn, thỏa nguyện, an phận, cảnh đời cảnh người như cảnh sắc mùa xuân thanh cao, bình dị có câu “Xuân tiết thanh bình ba lãng tĩnh/Sinh lai cốt cách thỏa bằng y” (Xuân đến thanh bình, yên sóng lặng/Sống theo cốt cách, dựa chốn an). Bên cạnh đó, có câu dùng hình ảnh gió xuân để thể hiện lời chúc tụng phát đạt, hanh thông trong công việc “Thuyền bè xuôi ngược, tựa đón gió xuân”.
Câu đối "Xuân tiết thanh bình ba lãng tĩnh/Sinh lai cốt cách thỏa bằng y" tại di tích Lăng Ông - Hà Trung - Ảnh: Hồng Việt
Đối với những câu đối, viết về công cha đất tổ, nối nghĩa ơn thành, nhớ ơn công đức của các bậc tiền hiền dựng xây nền móng vững chắc tạo phúc cho con cháu, nhấn mạnh sự thịnh vượng, bền vững đến từ gốc rễ tốt (lá xanh cành tốt), và sự tiếp nối truyền thống tốt đẹp “Triều địa xuân thường tại diệp mậu chi vinh/Châu nhân đức bất cô khải hậu thừa quang” (Triều đất xuân tươi, thường do lá xanh cành tốt/Châu làng đức thấm, chẳng phụ con nối, cháu truyền). Sự phát triển thịnh vượng của một cộng đồng, gia đình chính là nhờ sự bền vững của các bậc tổ tiên. Những điều ấy được xây dựng bằng hình ảnh “đức bất cô” (đức không đơn độc) khẳng định người sống có đạo đức sẽ được đền đáp, phúc đức của tổ tiên sẽ soi sáng, bảo bọc và giúp con cháu đời sau được hưởng vinh hiền, nối tiếp truyền thống rạng danh. Đó cũng ví như sự bền vững, những mầm xanh tươi tốt, đơm bông nở rộ khi đất trời vào xuân, cũng chính là nhờ gốc rễ, đây là sự khẳng định mối quan hệ nhân quả: gốc có tốt thì ngọn mới tươi vậy. Bên cạnh đó, cũng chính là giáo dục cho thế hệ mai sau về tầm quan trọng của việc sống có đạo đức, nỗ lực, không chỉ cho bản thân mình mà cũng là rạng danh cho dòng tộc để tiếp nối và phát huy truyền thống tốt đẹp.Ý thơ, cảnh vật, tâm tình… liên quan đến sắc xuân đều là những hình ảnh gợi mở sự vui tươi, hào phóng, khí khái, những mong ước về một năm mới thuận buồm xuôi gió, cát tường, may mắn cho cả thiên hạ. Thế nên, câu chữ, vần thơ được đặt bút viết nên đều mang trọn hàm nghĩa ý hay chữ tốt, dung chứa cả một tâm tư tình cảm, khát vọng về một cuộc sống ấm no, đủ đầy. Mỗi một chủ đề trong các liễn đối Hán Nôm đều có ý nghĩa sâu xa, mang tính kinh điển bác học, từng câu chữ đều mang giá trị cốt lõi, ý nghĩa nhất định. Đối với các di tích, tín ngưỡng người Hoa ở Hội An, các câu đối còn mang dấu tích về nhân vật, về những điển cố điển tích gắn liền với lịch sử của từng di tích, với nhiều hàm ý, ý nghĩa.
Bên cạnh đó, liễn đối còn chứa đựng nhiều giá trị về văn học, sự cân đối hài hòa về âm thanh và ý nghĩa, nghệ thuật thư pháp điêu luyện về các thể chữ chân, thảo, lệ, triện, và sự trang trí tinh xảo trên các chất liệu truyền thống của Việt Nam, tiêu biểu là trên chất liệu gỗ, tạo nên vẻ đẹp uy nghiêm cho chính hệ thống tư liệu đối liên so với ngày nay. Sự kết hợp nhịp nhàng giữa văn học và văn hóa của câu đối còn là nét văn hóa đặc biệt, đã tạo nên hồn sắc cho các công trình tín ngưỡng, di tích đặc thù của Đô thị cổ Hội An nói riêng. Giá trị của các loại tài liệu bằng chất liệu gỗ như hoành phi, liễn đối, mộc bản… trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản tư liệu hiện nay là một trong những công tác cần được nghiên cứu, chuyên sâu, để đánh giá nhận diện những giá trị thực mà nguồn di sản tư liệu này mang lại.
Tác giả: Lê Thị Lưu
Nguồn tin: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An
Những tin cũ hơn
