TRUNG TÂM BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA THẾ GIỚI HỘI AN
Hội An trong so sánh với một số thương cảng Đông Nam Á
Trong lịch sử châu Á và thế giới, thế kỷ XVI-XVIII được coi là thời kỳ bản lề, với nhiều biến chuyển sâu sắc, rộng lớn. Đón nhận được những điều kiện thuận lợi, nhân tố phát triển mới của “Kỷ nguyên thương mại châu Á”, Hội An đã vươn lên trở thành thương cảng quốc tế quan trọng hàng đầu của Đàng Trong và Đông Nam Á.
Trong khoảng 3 thế kỷ, Faifo - Hải Phố - Hội An đã liên tục giữ vai trò kết nối các thương cảng Đàng Trong và Đại Việt với các tuyến giao thương, thị trường khu vực châu Á và thế giới. Trong khoảng 6 thập niên qua, vai trò, hoạt động, tầm vóc của Hội An đã được nhiều nhà nghiên cứu trong nước, quốc tế khẳng định. Nhưng, việc đặt Hội An trong bối cảnh khu vực và nhìn Hội An trong tương quan, đối sánh với các thương cảng lớn cùng thời của Đông Nam Á thì vẫn chưa có nhiều nghiên cứu cụ thể.
Trên cơ sở tiếp cận khu vực, liên ngành,… bài viết đặt Hội An trong bối cảnh thương cảng Đông Nam Á thế kỷ XVI-XVIII, so sánh với ba trung tâm kinh tế, hải thương tiêu biểu là: Batavia (Indonesia), Manila (Philippines) và Ayutthaya (Thái Lan),… nhằm làm rõ vị thế, vai trò của Hội An trong mạng lưới giao thương liên Á. Kết quả nghiên cứu cho thấy, các chúa Nguyễn đã khai thác hiệu quả vị thế địa - chiến lược, địa - kinh tế của Hội An để tích hợp các nguồn lực, thực thi chính sách thương mại năng động, rộng mở nhằm thu hút cộng đồng thương nhân quốc tế, thúc đẩy quá trình hội nhập kinh tế Việt Nam vào dòng chảy chung của hệ thống kinh tế khu vực, thế giới.
Trong bài viết chúng tôi muốn tập trung phân tích, làm rõ: Hội An không chỉ là thương cảng trọng yếu của Đàng Trong mà còn là một mắt xích nổi bật, thiết yếu trong mạng lưới hải thương Đông Nam Á thế kỷ XVI-XVIII. Từ trường hợp Hội An, bài viết gợi mở một số kinh nghiệm lịch sử về vai trò của nhận thức lịch sử, đánh giá đúng, chuẩn xác những biến chuyển của thời đại, phát huy tài nguyên vị thế, các nguồn lực tự nhiên, nhân văn, gia tăng sự kết nối,… để xây dựng môi trường kinh tế năng động, tạo nên những động lực phát triển mới, mạnh mẽ cho đô thị biển Đà Nẵng, Việt Nam hiện nay.
Từ khóa: Hội An, thương cảng, Đông Nam Á, Đàng Trong, hệ thống giao thương liên Á.
1. Đàng Trong - Hội An: Nhận thức tổng quan
Sau các phát kiến địa lý lớn diễn ra vào cuối thế kỷ XV, đầu thế kỷ XVI, nền kinh tế thế giới đã diễn ra nhiều biến chuyển quan trọng. Sự trỗi dậy của các quốc gia/thể chế biển và sự hình thành hệ thống giao thương kết nối trực tiếp giữa các trung tâm kinh tế phương Đông với các nền kinh tế phương Tây đã trở thành nhu cầu, tác nhân chính yếu tạo nên những biến chuyển lớn trong đời sông chính trị và kinh tế châu Á. Các cuộc phát kiến địa lý lớn không chỉ mở ra những chân trời mới cho tầm nhận thức của nhân loại mà còn tạo động lực cho sự gia tăng hệ tri thức và năng lực tìm kiếm, phát hiện thế giới tụ nhiên, kinh tế, xã hội, văn hóa mang tính toàn cầu.
Thế kỷ XVI - XVIII được giới chuyên gia trong nước, quốc tế xem là một trong những thời kỳ phát triển sôi động nhất của lịch sử kinh tế Đông Nam Á. Trước những tác động khu vực, quốc tế, các thương cảng Đông Nam Á trở thành nơi diễn ra nhiều hoạt động trao đổi, buôn bán hàng hóa, giao lưu văn hóa giữa các thể chế, cộng đồng thương nhân. Kết quả là, trong vòng ba thế kỷ, ở Đông Nam Á đã có sự hình thành, phát triển của nhiều trung tâm giao thương liên vùng, thế giới. Trước những chuyển biến của thời đại, chủ trương, chính sách “trọng thương” của nhiều quốc gia đã góp phần làm thay đổi diện mạo kinh tế, chính trị, xã hội và quan hệ đối ngoại của nhiều quốc gia.
Từ cái nhìn lịch sử chúng ta cũng thấy, sự phát triển của thương mại Đông Nam Á thế kỷ XVI - XVIII thực tế đã kế thừa truyền thống, tri thức, nguồn lực,… hải thương lâu đời của các vương quốc cổ. Điều đó chứng tỏ, ngay từ điểm khởi nguyên, Đông Nam Á từng là một trung tâm kinh tế mở, năng động và giàu sức sáng tạo của châu Á. Thời bấy giờ, nhiều thương nhân từ Đông Bắc Á, Tây Nam Á, La Mã… đã sử dụng các phương tiện đi biển để tìm kiếm thị trường, kết nối giao thương với khu vực Đông Nam Á. Từ không gian kinh tế giàu tài nguyên này, họ có thể tiến đến nhiều thị trường khu vực và thế giới. Trong điều kiện đi biển thời bấy giờ, hải trình thời cổ trung đại phụ thuộc nhiều vào chế độ gió mùa. Vì thế, các thương thuyền muốn đến được thị trường xa xôi, cần phải dừng nhiều chặng để tiếp nước ngọt, nhận lương thực, thực phẩm, hàng hóa, sửa chữa tàu thuyền và đợi mùa gió thuận.
Để tiết kiệm thời gian và có được những nguồn hàng cần thiết, có giá trị cao trên thương trường, nhiều tập đoàn thương nhân đã lựa chọn địa điểm giao thương ở các quốc gia trung gian. Điều đó có nghĩa rằng, họ không nhất thiết phải tìm đến các trung tâm kinh tế lớn để “buôn tận gốc, bán tận ngọn”, đạt được lợi nhuận và “giá trị tuyệt đối” mà có thể buôn bán, tiếp nhận hàng hóa từ một hay một số quốc gia láng giềng. Trong bối cảnh nhà Minh (1368 - 1644), nhà Thanh (1644 - 1912) và một số quốc gia khu vực thực thi chính sách đóng cửa, hải cấm,… ở Đông Nam Á, nhiều cảng thị/trung tâm kinh tế liên vùng đã xuất hiện, đảm đương việc sản xuất, gia công sản phẩm, luân chuyển hàng hóa giữa các thị trường châu Á và thế giới.
Lịch sử hải thương châu Á cho thấy, từ nhiều thế kỷ đầu Công nguyên, ở vùng hạ châu thổ Mekong đã nổi lên vai trò của mạng lưới cảng thị Óc Eo (thế kỷ I - VII) và ở miền Trung, vị thế của Chiêm Cảng (Hội An), Thị Nại - Nước Mặn,… từng được coi là một trung tâm kinh tế quan trọng của khu vực. Sự hình thành của một dải văn hóa biển, các trung tâm văn hóa mang đậm dấu ấn biển như: Văn hóa Soi Nhụ, Cái Bèo, Hạ Long, Sa Huỳnh, Lâm Ấp - Champa, Óc Eo… và tiếp đó là chính sách khai mở của các triều đại thời Lý (1009 - 1225), Trần (1226 - 1400), Hồ (1400 - 1407), Lê sơ (1428 - 1527), Mạc (1527 - 1677),… cho thấy rõ điều đó. Trải qua thời gian, các vương quốc cổ Đông Nam Á đã tiếp nhận kinh nghiệm buôn bán, khai thác ưu thế về vị trí địa lý và các nguồn tài nguyên từ biển, núi rừng và châu thổ để kiến dựng mạng lưới giao thương rộng lớn, tích cực. Nhiều thể chế chính trị khu vực đã chủ động xác lập, mở rộng quan hệ kinh tế, văn hóa, tạo dựng nền móng quan trọng để Đông Nam Á tiến vào “Kỷ nguyên thương mại”, đồng thời chuẩn bị những cơ sở, điều kiện cho việc xác lập mối quan hệ mang tính toàn cầu.
Vào thế kỷ XVI - XVIII, cùng với các quốc gia khu vực, chính quyền Đàng Ngoài cũng như Đàng Trong đã có những nhận thức đúng và chủ động hội nhập với xu thế phát triển của thời đại. Là quốc gia có Chỉ số duyên hải (Index of Sea Costal Line - ISCL) cao[1]; làm chủ một không gian biển rộng lớn, nơi nhiều tuyến hàng hải quốc tế “huyết mạch” chạy qua, nối liền các quốc gia, vùng đất châu Á với thế giới, chính quyền Thăng Long và Phú Xuân đã có chính sách năng động để hòa nhập với sự phát triển chung của thời đại. Trong lịch sử, cư dân Đàng Ngoài cũng như Đàng Trong đều có truyền thống đi biển và có tri thức phong phú về khai thác tài nguyên biển.
Đến thế kỷ XVI - XVIII, chính quyền Lê - Trịnh (1533 - 1789) ở Đàng Ngoài và chúa Nguyễn (Đàng Trong, 1558 - 1777)… đã kế thừa nhiều kinh nghiệm, di sản quý của lịch sử để đẩy mạnh các hoạt động kinh tế đối ngoại, phát triển bang giao, thương mại biển. Trên nhiều phương diện, Việt Nam luôn có vị thế và vai trò quan trọng trong hệ thống thương mại khu vực và quốc tế[2]. Qua các thời kỳ lịch sử, các cộng đồng cư dân Việt Nam luôn thể hiện tư duy hướng biển, có tri thức, kinh nghiệm khai thác hiệu quả tài nguyên trên các không gian biển và luôn chủ động, tích cực dự nhập với các nền kinh tế năng động của khu vực.
2. Bối cảnh, hệ thống và cơ chế hoạt động
Trong ba thế kỷ XVI - XVIII, nhiều tuyến hàng hải quốc tế được thiết lập. Khác với hoạt động của các tuyến hải trình đó truyền thống (dòng chảy kinh tế chủ yếu từ phương Đông hướng đến phương Tây), từ thế kỷ XVI trở đi, các dòng chảy kinh tế lại chủ yếu bắt nguồn từ phương Tây dẫn đến phương Đông. Do nhu cầu kinh tế, mở rộng ảnh hưởng và truyền bá tôn giáo,… cùng với các đoàn thám hiểm, truyền giáo, các tập đoàn thương nhân Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh…, ngày càng hiện diện thường xuyên ở vùng biển châu Á. Hoạt động của các tập đoàn thương nhân này đã gia tăng khả năng kết nối liên lục địa và xuyên đại dương. Trước những nhân tố, điều kiện chính trị, kinh tế mới, hệ thống giao thương Đông Nam Á vẫn được duy trì. Hệ thống đó được điều hành bởi các thể chế quân chủ và cộng đồng thương nhân bản địa. Cùng với đó, giới thương nhân khu vực như: Hoa thương, Nhật thương, Ấn thương và thương nhân Tây Á,... ngày càng phải đối diện với các thách thức lợi ích và nhân tố xã hội mới. Sự xuất hiện của đồng thời nhiều thương nhân phương Đông và phương Tây ở vùng biển Đông Nam Á đã dẫn đến thế cuộc chính trị, kinh tế phức tạp. Nhìn chung, trước thế kỷ XVIII, đó là mối quan hệ vừa hợp tác vừa cạnh tranh.
Nhìn lại hoạt động của hệ thống hải thương Đông Nam Á thế kỷ XV - XVII, học giả Anthony Reid (1939 - 2025) từng đưa ra khái niệm “Kỷ nguyên thương mại” (Age of Commerce), với hàm ý “các thương nhân, nhà cầm quyền, đô thị và thiết chế chính trị ở Đông Nam Á giữ vai trò chủ đạo trong việc lưu thông hàng hóa, thúc đẩy thương mại từ trong khu vực, tương tự đối với các tuyến hàng hải quốc tế đi qua Đông Nam Á. Những đầu mối thương mại của “vùng đất gió mùa” là các đô thị châu Á như Pegu, Ayutthaya, Pnompenh, Hội An (Faifo), Melaka, Patani, Brunei, Pasai, Aceh, Banten, Japara, Gresik và Makassar. Trước khi các đô thị này dần đánh mất vị thế then chốt trong thương mại đường dài vào tay các thương điếm thuộc châu Âu như Melaka thuộc Bồ Đào Nha (1511), Manila thuộc Tây Ban Nha (1571) và đặc biệt là Batavia thuộc Hà Lan (1619), chúng vẫn là những trung tâm hàng đầu của đời sống kinh tế khu vực, của quyền lực chính trị cũng như sáng tạo văn hóa”[3].
Trước những biến động và nhân tố phát triển mới (vừa có những động lực vừa xuất hiện những trở lực) của hệ thống kinh tế thế giới, nhiều thể chế chính trị khu vực đã vươn lên, thúc đẩy tư duy hướng ngoại, nắm quyền chủ động trong quan hệ, bang giao. Nhờ đó, nhiều thương cảng Đông Nam Á đã đón nhận được cơ hội phát triển thuận lợi cả về mức độ, quy mô và tính chất. Với vị trí nằm giữa Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, Đông Nam Á trở thành điểm hội tụ của nhiều tuyến hàng hải quốc tế, nơi các đoàn thuyền buôn Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Tây Á và châu Âu đều muốn thiết lập mối giao lưu, trao đổi hàng hóa và duy trì các nguồn lợi cho tập đoàn kinh tế, quốc gia. Hiểu rõ những biến chuyển của thế giới và khu vực, nhiều thể chế chính trị Đông Nam Á đã coi hoạt động kinh tế đối ngoại là nguồn lực quan trọng để gia tăng sức mạnh kinh tế đất nước, mở rộng quan hệ đối ngoại, củng cố vị thế chính trị cho vương triều. Một số thể chế đã coi chính sách phát triển hải thương như một định hướng lâu dài để khẳng định vị thế đất nước.
Hiểu rõ những nguồn lợi mà nền kinh tế đối ngoại có thể đem lại, các thể chế chính trị khu vực hầu hết đều có xu hướng thực hiện chính sách khuyến khích ngoại thương, tạo điều kiện cho thương nhân nước ngoài cư trú, tạo dựng các khu phố ngoại kiều, đầu tư xây dựng thương cảng,… đồng thời kiến tạo môi trường thuận lợi cho kinh tế đối ngoại phát triển. Nhờ tầm nhìn xa và tư duy nhạy bén đó, một số thương cảng như Malacca, Aceh, Banten, Ayutthaya, Hội An… đã từng bước phát triển thành những trung tâm giao thương quan trọng, có ảnh hưởng sâu rộng ở khu vực. Cùng với Hội An, các thương cảng Đông Nam Á không chỉ là nơi diễn ra các hoạt động mua bán, luân chuyển hàng hóa mà còn là không gian cư trú lâu dài của nhiều cộng đồng cư dân, là không gian kinh tế, nơi diễn ra nhiều hoạt động giao lưu kinh tế, văn hóa.
Trong dòng chảy chung của thương mại Đông Nam Á, Đàng Trong (với nhiều tên gọi quốc tế như Cochinchina, Quinan, Quảng Nam quốc…) nổi lên như một trong những không gian kinh tế đối ngoại năng động của khu vực. Với chính sách thương mại cởi mở của các chúa Nguyễn cùng khả năng cung ứng hàng hóa có giá trị quốc tế bấy giờ như: tơ lụa, trầm hương, kỳ nam, đường, gốm sứ, lâm thổ sản… Đàng Trong nhanh chóng trở thành điểm đến của nhiều cộng đồng thương nhân châu Á, châu Âu. Trong bối cảnh đó, hệ thống thương cảng của Đàng Trong, với Hội An là trung tâm, từng bước khẳng định vai trò và vị thế trong hệ thống kinh tế khu vực. Sự hưng thịnh của thương mại Đàng Trong nói chung và thương cảng Hội An nói riêng, không đơn thuần là kết quả của xu thế phát triển của kinh tế Đông Nam Á, mà còn là sự tích hợp nhiều nhân tố xã hội, văn hóa từng hình thành trong lịch sử. Sự phát triển đó gắn với những đặc điểm chuyên biệt về địa lý, chính sách quản lý và khả năng kết nối với hệ thống kinh tế thế giới[4]. Những nhân tố nội sinh, ngoại sinh đó là cơ sở quan trọng để nhận diện vai trò và vị thế của Hội An trong hệ thống thương cảng Việt Nam, cũng như tương quan so sánh với các thương cảng quốc tế đương thời.
3. Vai trò, vị thế của Hội An trong hệ thống thương cảng Việt Nam
Tương tự các thương cảng hình thành dọc theo không gian biển miền Trung, Hội An là cảng hình thành vùng cửa biển nhưng có mạng lưới giao thương nội địa gắn kết chặt chẽ với các dòng sông. Dựa vào vị thế tự nhiên đó, nguồn lâm thổ sản, nông sản phong phú từ không gian kinh tế núi rừng (hinterland) và đồng bằng, duyên hải đều có thể tập trung về Phố Hội để phục vụ chiến lược thúc đẩy hoạt động kinh tế đối ngoại. Cùng với đó, để gia tăng nguồn lực kinh tế, chính quyền Đàng Trong cũng chủ động nhập về nhiều nguồn thương phẩm từ thị trường khu vực, quốc tế. Đây cũng chính là cách thức mà các thể chế biển Champa từng sử dụng để đưa “Đại Chiêm hải khẩu” trở thành thương cảng quốc tế trong nhiều thế kỷ[5].
Từ một cái nhìn liên vùng, có thể thấy: “Hội An là nơi tập kết nguồn hàng từ nguồn Vu Gia, Thu Bồn, Ly Ly, Trường Giang, Cổ Cò về, đặc biệt có nguồn hàng từ Lào, Tây Nguyên về theo sông Vu Gia và nguồn hàng từ Thái Lan, Miên (Campuchia), các vùng miền ở Tây Nguyên về theo sông Thu Bồn ở Trà My, Phước Sơn”[6]. Từ thế kỷ XIX, về tài nguyên kinh tế của xứ Quảng Nam và Hội An, Nhà bác học Phan Huy Chú (1782 - 1840) đã nhận xét trong Lịch triều hiến chương loại chí: “Đất mầu mỡ nên nguồn lợi có nhiều, ruộng rộng tốt nên mùa màng thu bội; thóc lúa và súc vật có nhiều, thường cung cấp cho trấn khác. Vật sản rất tốt không kém phương bắc. Vốn là một khu có tiếng nhiều của cải, là một thắng địa về biển và núi”[7]. Cùng với đó, Quốc sử quán triều Nguyễn cũng ghi lại: “Thổ sản Quảng Nam muôn vàn, đa dạng thương phẩm như kim loại quý (vàng, đồng, sắt…), vải vóc (sa, lụa, đũi…), gia vị (muối, đường, mật ong…), sản vật (yến sào, chè nam, xoài, nam trân…), gỗ tốt (thông, muồng…), v.v…[8]. Trong số đó, trầm hương, kỳ nam là những mặt hàng nổi bật ở xứ Quảng, luôn được giới thương nhân quốc tế tìm mua, thương thuyền tấp nập cập bến ở Hội An[9].
Cùng với năng lực kết nối các không gian kinh tế, tích lũy phong phú nguồn sản vật trong nước, quốc tế để phục vụ giao thương, Hội An có nhiều ưu thế về vị trí địa lý. Nhà hàng hải người Ý Cristoforo Borri (1583 - 1632) từng sinh sống ở Đàng Trong (1618-1622), đã có những ghi chép cụ thể về xứ sở này (con người, phong tục, sản vật…). Về hệ thống cảng thị, C.Borri cho rằng, Đàng Trong có nhiều ưu thế về điều kiện tự nhiên. Đặc tính của tự nhiên, với các dãy núi vương ra biển đã tạo nên các vũng, vịnh thuận lợi cho việc xây dựng các thương cảng, quân cảng. Theo ông: “Chỉ trong khoảng hơn một trăm dặm một chút mà người ta đếm được hơn sáu mươi cảng, tất cả đều rất thuận tiện để cập bến và lên đất liền. Là vì ở ven bờ có rất nhiều nhánh biển lớn. Hải cảng đẹp nhất, nơi tất cả người ngoại quốc đều tới và cũng là nơi có hội chợ danh tiếng chính là hải cảng thuộc tỉnh Quảng Nam”[10].
Thương nhân người Pháp Pierre Poivre (1719 - 1786) khi đến Đàng Trong năm 1770 đã nhận định: Trong các hải cảng tại đây thì “lớn nhất là Hội An, cảng nước sâu và các tàu bè vào đậu ở đây được an toàn”[11]. Từ đó, có thể thấy rằng, trong ấn tượng của người ngoại quốc, giữa nhiều thương cảng của Đàng Trong thì Hội An có đặc tính tự nhiên và nhân văn thuận lợi để tàu thuyền an toàn cập bến. Trong điều kiện hải trình đường dài, lại dựa vào gió mùa, thì khả năng neo đậu an toàn, bổ sung nước ngọt, lương thực, bảo vệ hàng hóa là ưu tiên hàng đầu đối với giới thương nhân trong nước, khu vực, quốc tế.
Cùng với đó, theo Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn (1726 - 1784), “Phủ Thăng Hoa, ở ngoài cửa biển Đại Chiêm có núi to gọi là Cù Lao Chàm, ba ngọn đối nhau, hai ngọn lớn mà xanh tốt, có dân cư ruộng nương, có các thứ cam, quýt, đỗ lạc, trên có suối nước ngọt, một ngọn thì nhỏ mà khô khan, ra biển 2 canh thì đến”[12]. Nhà địa lý người Anh, John Barrow (1764 - 1848), khi đến Đàng Trong vào các năm 1792 - 1793 đã ghi chép trong hồi ký của mình về Hội An như sau: “Một hòn đảo khác mang tên Callao [Cù Lao Chàm], nằm cách vịnh Turon [Cửa Hàn, Đà Nẵng] khoảng 30 dặm về phía nam, khống chế hoàn toàn lối vào của nhánh chính con sông dẫn tới Faifo [Hải Phố, Hội An], thương cảng quốc tế của Đàng Trong… Tại đây có một thung lũng nhỏ nhưng màu mỡ, dồi dào nguồn nước, mở ra một vịnh kín, nơi tàu thuyền với mọi trọng tải đều có thể neo đậu trong điều kiện an toàn”[13].
Với những ghi chép, nhận xét nêu trên, có thể thấy đây chính là điểm tạo nên sự khác biệt giữa Hội An với nhiều thương cảng miền trung, bởi Cù Lao Chàm từng đóng vai trò đa chức năng: Đó vừa là nơi lý tưởng để tránh gió bão vừa là tiền cảng của Hội An. Dải Cù Lao này vừa là địa điểm tiền tiêu, che chắn, bảo vệ cho Hội An, kiểm soát tầm xa cho thương cảng quốc tế vừa đồng thời là điểm neo đậu, dừng chân quan trọng của các đoàn thương thuyền trên các tuyến giao thương xuyên Á. Đại Nam nhất thống chí mô tả: “Cửa biển Đại Chiêm thuyền bè sum họp, chợ phố Hội An hàng hóa nhóm đầy, thực là nơi đô hội mà là một tỉnh lớn trong khu Nam Trực vậy”[14].
Như vậy, Hội An đã thể hiện năng lực thực hiện đồng thời nhiều chức năng: Đó vừa là nơi tập kết sản vật bản địa xứ Quảng và các phủ, xứ phụ cận vừa là trung tâm điều phối, luân chuyển hàng hóa, giao lưu vùng/liên vùng. Hội An vừa là nơi tập trung nhiều thương nhân trong nước vừa mở cửa, tiếp nhận nhiều thị trường tập đoàn kinh tế khu vực và quốc tế. Những cảng thị, cửa biển luôn có quan hệ với Hội An như Thanh Hà, Nhật Lệ, Cửa Hàn, Cửa Việt, Nha Trang, thậm chí cả trường hợp Nước Mặn… vẫn đảm nhận vai trò thu gom hàng hóa, phục vụ nhu cầu trao đổi của từng địa phương, kết nối với các vùng sản xuất,… Các hoạt động giao thương tại đây vẫn diễn ra thường xuyên, nhưng chưa đủ để tạo nên sức hút mạnh mẽ với các cộng đồng thương nhân khu vực, quốc tế như Hội An.
Sự phát triển của hệ thống thương cảng Đàng Trong cho thấy không phải tất cả mọi hoạt động ngoại thương của Đàng Trong đều tập trung vào Hội An. Song, vai trò kinh tế của Hội An là minh chứng giàu sức thuyết phục về các dòng chảy thương mại quốc tế có xu hướng quy tụ về thương cảng này trước khi lan tỏa đến các khu vực còn lại của miền Trung trong suốt thế kỷ XVI - XVIII. Có thể thấy, Hội An đã thực sự là “hạt nhân” thương mại[15]. Vai trò, vị thế của Hội An không chỉ dựa vào ưu thế về địa lý tự nhiên, nguồn hàng hóa, tài nguyên nhân văn mà còn nhờ khả năng tổ chức, kết nối nhiều cảng thị trong cùng hệ thống và liên hệ thống. Theo thời gian, Hội An đã từng bước phát triển vượt khỏi không gian biển miền Trung, xác lập được mối quan hệ mật thiết với nhiều trung tâm kinh tế khu vực Đông Á.
Vào thế kỷ XVI - XVIII, hiểu rõ xu hướng của thời đại, chính quyền Đàng Trong đã không ngừng xây dựng, củng cố hệ thống kinh tế đối ngoại nhằm gia tăng nguồn lực kinh tế, phục vụ quá trình mở rộng ảnh hưởng khu vực, tăng cường năng lực “đối thoại” với các nước phương Tây. Như vậy, cục diện phân lập về chính trị tuy có nhiều tác động tiêu cực đến quan hệ giữa các vùng miền đất nước nhưng không thể tạo nên đường biên tuyệt đối ngăn trở sự giao lưu kinh tế giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài. Nhu cầu trao đổi các sản vật đặc thù của mỗi vùng, cùng với hoạt động của các thương nhân trung gian (Hoa thương, Nhật thương,…) đã góp phần duy trì mối liên hệ kinh tế giữa hai miền đất nước. Nhiều thương nhân ngoại quốc “buôn bán ở Hội An trước năm 1637 đều biết rõ rằng một phần đáng kể “tơ lụa Đàng Trong” (Quinamese zijde) thu mua được ở Hội An thực ra là tơ lụa đưa từ Đàng Ngoài vào”[16].
Trong bản kê khai hàng hóa của một chiếc ghe chở hàng từ Đàng Trong đến Nhật Bản vào năm 1641, một số mặt hàng tuy được mua ở Đàng Trong nhưng không phải sản xuất tại xứ này. Theo đó, nhung được sản xuất ở Hà Lan, Quảng Đông, Phúc Kiến và Đàng Ngoài. Nhiều nguồn tơ lụa và vải gấm được sản xuất ở Trung Hoa và Đàng Ngoài[17]. Thậm chí, sang thế kỷ XVIII, tình hình đã nghiêm trọng đến mức “các thương nhân ở Hội An suy tính rằng chừng nào triều đình Lê - Trịnh còn duy trì lệnh cấm xuất khẩu tơ lụa Đàng Ngoài vào Đàng Trong, tình trạng khan hiếm tơ lụa ở Hội An sẽ còn tiếp diễn bởi Đàng Trong chưa bao giờ là một trung tâm sản xuất tơ lụa lớn”[18]. Từ đó cho thấy, sức sống của Hội An luôn gắn với các trung tâm sản xuất, buôn bán của miền Trung và đất nước. Mâu thuẫn Trịnh - Nguyễn tạo ra sự phân chia về chính trị, song các dòng lưu chuyển hàng hóa vẫn diễn ra. Trong bối cảnh đó, Hội An không chỉ là cửa ngõ giao thương của Đàng Trong, mà còn là một đầu mối quan trọng nhập và xuất hàng hóa ra Đàng Ngoài, góp phần nâng tầm vị thế của Đại Việt trong hệ thống giao thương khu vực.
4. Hội An trong so sánh với một số thương cảng Đông Nam Á
Vào thế kỷ XVI - XVIII, cùng với Đàng Trong, nhiều thể chế khu vực đã dự nhập vào dòng chảy thương mại khu vực. Hội An với những vai trò, đóng góp quan trọng đã trở thành thương cảng quốc tế tiêu biểu của Đại Việt[19]. Cùng với Hội An, lịch sử Đông Nam Á cũng ghi nhận sự xuất hiện của nhiều thương cảng có vị thế, quy mô lớn, trong đó nổi lên vai trò của Batavia (Indonesia), Manila (Philippines) và Ayutthaya (1351-1767, Siam). Hoạt động của các thương cảng - trung tâm kinh tế này được xem như các thế lực kinh tế, chính trị tiêu biểu của khu vực.
Từ những nghiên cứu so sánh ta thấy, Batavia và Manila được thiết lập, kiến dựng bởi Hà Lan và Tây Ban Nha, sau khi các nước này dùng vũ lực xâm chiếm thành công các vùng đất bản địa. Trong khi đó, Hội An và Ayutthaya có cơ sở phát triển nhiều thế kỷ trước khi người phương Tây xuất hiện và được thiết lập, hoạt động dưới sự điều hành, quản lý của nhà nước cổ đại từ nhiều thế kỷ trước đó. Đây là bốn thương cảng quốc tế nổi bật ở Đông Nam Á, nhưng lại đại diện cho các mô hình, định hướng phát triển khác nhau. Việc đặt Hội An trong tương quan so sánh với Batavia, Manila và Ayutthaya chính là “giải pháp” quan trọng giúp làm rõ chức năng, tính chất, vị thế của thương cảng trong bối cảnh cạnh tranh với các thế lực kinh tế Đông Á và thế giới.
Về vị trí địa lý, Manila nằm ở giữa bờ đông Thái Bình Dương, luôn được coi là “Cầu nối” giao thương trọng yếu kết nối Đông Bắc Á và Đông Nam Á, châu Mỹ và châu Á, “kể từ sau khi Manila được thành lập năm 1571, hoạt động trao đổi tơ lụa Trung Quốc lấy bạc Tân Thế giới trở thành xương sống của nền mậu dịch Tây Ban Nha ở Philippines cho đến đầu thế kỷ XIX”[20]. Trong công trình: The Manila Galleon, nhà nghiên cứu William Schurz từng cho rằng, vai trò của Manila cao tới mức: “trong tất cả các thành phố cảng thị ở Viễn Đông, Manila là trung tâm tốt nhất cho mậu dịch Viễn Đông cả về mặt địa lý tự nhiên và vị trí địa - kinh tế,… Malacca, Macao hoặc Batavia đều không có vị trí ưu việt như thương cảng này”[21]. Đối với Batavia, thương điếm của Hà Lan ở đây có vị trí rất lý tưởng khi nằm ngay gần eo biển Malacca - “yết hầu” của tuyến giao thương quốc tế kết nối Đông – Tây, Thái Bình Dương - Ấn Độ Dương trong nhiều thế kỷ[22]. Batavia được VOC (Công ty Đông Ấn Hà Lan) kỳ vọng “trở thành điểm xuất phát để thực dân Hà Lan đánh chiếm các đảo Indonesia, biến nơi này thành trung tâm buôn bán và giao thông trên trục Á - Tây - Phi”[23].
Trong khi đó, với Ayutthaya, thương cảng này được bao quanh bởi sông Chao Phraya (hay sông Mê Nam) - một dòng sông rộng lớn, chảy về phía nam ra biển Andaman theo hai cửa, tàu thuyền có thể ra vào, ngược xuôi dễ dàng. Với lợi thế tự nhiên đó, thương cảng Ayutthaya có vai trò rất lớn trong việc nối kết thị trường Tây Nam Á và Đông Á. Nhờ đó, đến đầu thế kỷ XVI, nhờ có mối mối quan hệ mật thiết với Trung Quốc, Ấn Độ và các quốc gia vùng Đông Nam Á hải đảo và sau đó là sự hiện diện của người châu Âu, mà Ayutthaya đã mau chóng trở thành một trung tâm thương mại thịnh vượng của khu vực. Dưới sự trị vì của vua Narai (1632-1688), Ayutthaya là nơi trao đổi của nhiều nguồn hàng đa dạng từ Trung Quốc (tơ lụa, gốm sứ), Nhật Bản (bạc, đồng, xa xỉ phẩm), Ấn Độ và Ả Rập (vải bông Coromandel, lụa Ba Tư, nước hoa hồng)…[24].
Về chính sách phát triển, trong bối cảnh xâm nhập, thâm nhập rồi từng bước gây áp lực chính trị, quân sự của người châu Âu tại từng quốc gia, chính sách thương mại của chính quyền khu vực với Batavia, Manila, Ayutthaya đều có sự khác biệt nhất định. Trong đó, Manila và Batavia chịu sự kiểm soát chặt chẽ bởi các thế lực hàng hải châu Âu. Trong cả hai trường hợp, quyền lực chính trị và tham vọng bành trướng tại khu vực là cơ sở cho sự phát triển của thương cảng. Về Manila, để khẳng định quyền lực ở vùng biển Đông Nam Á, người Tây Ban Nha đã thực hiện chính sách độc quyền thương mại kéo dài gần 2 thế kỷ (1593 - 1762). Xuyên suốt thời kỳ này, tại Philippines, “Tây Ban Nha chỉ mở một cảng duy nhất là Manila để trao đổi hàng hóa, áp dụng hệ thống mua sỉ hàng hóa; những thương nhân châu Á không được phép tham gia trực tiếp vào thương mại Manila Galleon cũng như nội thương Philippines mà chỉ đóng vai trò là những người cung cấp hàng hóa”[25]. Năm 1762, khi Tây Ban Nha đã suy yếu và bị Anh chiếm đóng Manila đến năm 1764, người Tây Ban Nha mới nới lỏng hạn chế ở Manila, xóa bỏ các rào cản độc quyền và khuyến khích hoạt động thương mại Nội Á.
Tương tự, Batavia với tư cách là trụ sở của VOC tại châu Á cũng phát triển gắn chặt với lợi ích của Hà Lan. Sự tự do buôn bán, cạnh tranh đã không còn được duy trì. Theo thời gian, Batavia và các cảng thị, đảo quốc địa phương đã trở thành nguồn cung cấp hàng hóa chủ đạo cho VOC, phục vụ lợi ích thương mại của chính quyền Hà Lan[26]. “Vai trò” kéo dài đến khi Indonesia tuyên bố độc lập khỏi đế quốc thương mại - hàng hải này.
Trường hợp Ayutthaya, cơ bản giống với Hội An, thương cảng này hoạt động dưới sự khuyến khích ngoại thương của triều đình; phát triển thịnh đạt từ thời kỳ của vua Narai (1656 - 1688). Tuy nhiên, khác với chính quyền Đàng Trong của các chúa Nguyễn, hoàng gia Ayutthaya không đặt trọng số phát triển vào hoạt động giao thương thuần túy. Trên thực tế, thương cảng Ayutthaya được xây dựng để gia tăng các nguồn hàng xa xỉ, phục vụ cho các hoạt động lễ nghi của giới quý tộc, hoàng gia. Cùng với đó, việc khuyến khích hoạt động của thương cảng cũng giúp chính quyền Ayutthaya mua thêm súng đạn, vũ khí hiện đại của phương Tây phục vụ chiến tranh… Vì thế, hoạt động của giới thương nhân ở đây thường gắn với lợi ích vương triều, không có nhiều “không gian” cho nền thương mại tự do phát triển. Kết quả là, khi xảy ra xung đột giữa triều đình và các thế lực hàng hải lớn như Anh, Pháp, Hà Lan… nền ngoại thương Ayutthaya dần suy yếu và chịu sự chi phối, lệ thuộc vào hoạt động của các thế lực kinh tế phương Tây[27].
Về mức độ giao lưu, với tư cách là các trung tâm kinh tế lớn mạnh, thương cảng quốc tế tại Đông Nam Á, cả Manila, Batavia và Ayutthaya đều thiết lập nhiều mối giao lưu liên vùng và liên khu vực. Manila, với vai trò là điểm then chốt của mạng lưới thương mại xuyên Thái Bình Dương (Manila-Acapulco Galleon Trade), trở thành nơi tập trung các nguồn hàng giá trị từ cả thế giới phương Đông và phương Tây: “Ngay từ khi người Tây Ban Nha chiếm lĩnh và xây dựng Manila, giới thương nhân Tây Ban Nha, Mexico và châu Á lập tức triển khai hoạt động thương mại tại đây. Hằng năm, các tàu rời Acapulco [Mexico] mang theo bạc Tân Thế giới sang Manila để trao đổi các hàng hóa phương Đông, nhất là các thương phẩm đến từ Trung Quốc như tơ lụa, gốm sứ và hương liệu Đông Nam Á”[28].
Điều này đã thu hút đông đảo thương nhân quốc tế và nhiều cộng đồng ngoại kiều đến Manila sinh sống, buôn bán lâu dài, trong đó người Trung Quốc là “khách hàng tiềm năng” nhất. Khu chợ Parián de Arroceros tại Manila từng là một trong những điểm tập trung của Hoa thương đông đúc nhất Đông Nam Á, tạo nên diện mạo, tính chất quốc tế rõ nét. Batavia, trong thế kỷ XVI-XVIII đã nhanh chóng phát triển thành một trong những đô thị thương mại năng động nhất Đông Nam Á. Là “hạt nhân” của mạng lưới thương mại Nội Á - VOC, Batavia chịu trách nhiệm điều phối và trung chuyển các tàu hàng đến các thị trường thế giới, đồng thời tiếp nhận các đoàn thuyền đến Batavia để hoạt động giao thương[29]. Tàu buôn châu Âu, thuyền buôn Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam… đều cập bến Batavia; cùng sự hiện diện của các cộng đồng Hoa thương, Hồi thương, Nhật thương… và nhiều nhóm cư dân khác, đã khẳng định tiềm năng phát triển và tầm vóc của Batavia tại Đông Nam Á.
Đối với Ayutthaya, thương cảng này đã sớm trở thành nơi hội tụ của nhiều cộng đồng thương nhân khu vực và quốc tế từ thế kỷ XVI. Trong cuốn sách Lịch sử Đông Nam Á, tác giả Lương Ninh đã nhận xét về “một thương cảng quốc tế nằm ở khúc cong, gần hạ lưu sông Mê Nam, cách Băng Cốc 80km về phía bắc. Nơi đây có hoàng cung bên bờ sông, xưởng đóng và sửa chữa tàu gỗ, bãi dạy voi, những đường phố và khoảng 10 khu ngoại kiều: Nhật, Pháp, Bồ, Hà Lan, Java, Anh, Việt…”[30]. Đó là những phác họa về Ayutthaya, cảng trọng yếu của vương quốc Siam. Thương cảng này vừa là trung tâm trao đổi hàng hóa, vừa là không gian giao lưu giữa nhiều nền văn hóa, tôn giáo và cộng đồng thương mại, phản ánh rõ tính chất quốc tế của một thương cảng lớn trong khu vực.
Đặt trong tương quan so sánh với ba thương cảng lớn trên, có thể khẳng định Hội An có nhiều ưu trội và đặc tính riêng biệt. Trước hết, đặc điểm địa-kinh tế, địa-chiến lược khác nhau sẽ quyết định chức năng, vai trò, chức năng của mỗi thương cảng. Có thể thấy, vị trí của Batavia gần như xác định vai trò kiểm soát các tuyến hàng hải quốc tế Đông - Tây, Manila là “cầu nối” cho các hải trình đường dài xuyên Thái Bình Dương (theo trục ngang) và Đông Bắc Á - Đông Nam Á (theo trục dọc), và Ayutthaya là vùng giao lưu giữa thế giới Đông Á - Nam Á. Trong khi đó, nằm dọc theo bờ Biển Đông, Hội An có chức năng như một đầu mối thương mại, thích hợp để trung chuyển hàng hóa, tiếp sức cho các hải trình ven biển, kết nối vùng sản xuất nội địa của Đại Việt với thị trường khu vực và quốc tế.
Vai trò đa chức năng đó đã tạo nên giá trị riêng có, độc đáo của Hội An trong mạng lưới thương mại Đông Nam Á, “Từ cuối thế kỷ XVI, Hội An đã được thương nhân ngoại quốc biết đến với tư cách là một trung tâm tập kết hàng hóa xuất khẩu đa dạng, đổng thời là một trạm trung chuyển sầm uất với sự hiện diện của các cộng đồng thương nhân phương Đông (Nhật Bản, Trung Quốc, Xiêm, Java...) và phương Tây (Bồ Đào Nha và từ thế kỷ XVII là người Hà Lan và Anh...)”[31]. Trong ý nghĩa đó, việc so sánh địa thế Hội An với các thương cảng khu vực không phải nhằm tìm ra điểm vượt trội, mà để chứng minh Hội An đã tận dụng hiệu quả những đặc điểm địa lý của riêng mình để khai thác tiềm năng kinh tế, xây dựng vị thế khu vực. Có thể khẳng định, thương cảng Hội An là một mắt xích quan trọng của nền hải thương Đông Nam Á, “đóng vai trò của một trung tâm liên vùng để cùng với Goa (Ấn Độ), Ayutthaya (Siam), Malacca (Malaysia), Batavia (Indonesia), Luzon, Manila (Philippines)… nối kết với Formosa (Đài Loan), Macao (Trung Quốc), Deshima (Nhật Bản) để tạo nên một hệ thống thương mại có độ liên kết chặt và tương đối hoàn chỉnh của châu Á”[32].
Mặt khác, sự đa dạng về cách thức quản lý, ban hành chính sách của chính quyền bản địa cũng góp phần định hình con đường phát triển, vai trò khác nhau mà mỗi thương cảng đảm nhận trong mạng lưới hải thương Đông Nam Á. Xem xét các trường hợp Batavia, Manila và Ayutthaya là các trung tâm có vai trò kinh tế - chính trị song hành. Vì vậy, điểm chung trong chính sách của giới cầm quyền của ba thương cảng trên đều là “độc quyền thương mại”, lợi ích gắn kết chặt chẽ với tầng lớp thống trị. Hệ quả là các thương nhân phải chịu nhiều rào cản, hạn chế (hoặc mâu thuẫn) từ chính quyền địa phương. Trong khi đó, Hội An tuy là một trung tâm quan trọng của Đàng Trong, nhưng lại tập trung phát huy vai trò kinh tế đối ngoại, khuyến khích đồng thời nhiều lực lượng tham gia vào các hoạt động bang giao, giao thương khu vực, quốc tế.
Chính các chủ trương, chính sách đó đã tạo nên sức hấp dẫn của Hội An, thông qua các chính sách thương mại và môi trường giao thương cởi mở do chúa Nguyễn kiến tạo. Đối với thương nhân quốc tế, Hội An có sức hút lớn không chỉ bởi nguồn hàng phong phú, mà còn nhờ tính ổn định xã hội, an toàn trong giao thương và khả năng bảo đảm (bảo hộ) quyền lợi và cùng với đó là những cam kết của chính quyền Đàng Trong trong hoạt động kinh tế đối ngoại.
Trong Phủ biên tạp lục, Lê Quý Đôn đã ghi rõ chế độ thuế của tàu thuyền Trung Quốc, Nhật Bản, Xiêm La, Lữ Tống [Philippines], Hà Lan… khi đến Hội An buôn bán. Mức thuế đều không dưới 2.000 quan tiền. Lệ thuế về đều trên 200 quan tiền[33]. Với mỗi quốc gia, chúa Nguyễn lại đặt mức thuế riêng. Theo quan điểm của chúng tôi, chế độ thuế đó được đặt ra tùy vào mức độ quan hệ, bang giao, chủng loại và trọng tải hàng hóa. Kết quả là, “Thông qua chế độ thuế quan, chúa Nguyễn còn muốn bày tỏ sự ưu ái đối với thương nhân một số nước. Điều quan trọng là, tất cả các thương nhân và chủ tàu, thuyền ngoại quốc đều tuân thủ chế độ thuế quan và quyền kiểm soát ngoại thương của chúa Nguyễn và tiếp tục cho thuyền đến giao thương với Đàng Trong”[34].
Chế độ thuế công khai, minh bạch, có lượng tính đến từng mối quan hệ cụ thể là yếu tố quan trọng giúp Hội An trở thành một trung tâm ngoại thương đạt tầm vóc quốc tế. Trong khi Batavia, Manila và Ayutthaya phát triển dựa trên chính sách, quyền lực của giới thống trị phương Tây thì thương cảng Hội An phát triển dựa trên sự khai thác hiệu quả, hài hòa về lợi ích giữa việc huy động nguồn lực tự nhiên với sức mạnh kinh tế, giữa những ưu thế về xã hội với các chủ trương, chính sách khai mở của chính quyền. Nhờ đó mà Hội An có thể duy trì được sinh lực phát triển trong bối cảnh thương mại khu vực thường xuyên có những biến động lớn. Tinh thần khoan dung, cởi mở kết hợp với chính sách quản lý biển rõ ràng, minh bạch, giàu bản lĩnh của chính quyền Đàng Trong đã tạo lợi thế cạnh tranh cao cho Hội An so với các thương cảng lớn của khu vực. Điều đó lý giải vì sao, nhiều tập đoàn thương nhân khu vực, quốc tế (mà điển hình là giới doanh thương Nhật Bản) lại chọn Hội An và Đàng Trong là đối tác trọng yếu trong quan hệ khu vực[35].
5. Một số gợi mở với sự phát triển của Đà Nẵng
Sự hình thành, phát triển, quan hệ giao thương đa dạng, rộng mở của thương cảng quốc tế Hội An trong lịch sử luôn hàm chứa nhiều kinh nghiệm quý, có giá trị tham khảo với công cuộc xây dựng, phát triển, khẳng định tầm vóc, vị thế của đô thị biển Đà Nẵng và các thương cảng, đô thị biển của Việt Nam hiện nay. Trong bối cảnh Đà Nẵng đang hướng tới mục tiêu trở thành cực tăng trưởng, trung tâm kinh tế biển, cửa ngõ giao thương quốc tế của miền Trung Việt Nam. Từ việc nghiên cứu trường hợp Hội An trong bối cảnh giao thương Đông Nam Á và thế giới thế kỷ XVI - XVIII, chúng tôi xin được đề xuất một số khuyến nghị:
- Trong các thế kỷ XVI - XVIII, nhờ có nguồn thông tin phong phú, chính quyền Đàng Trong đã chắt lọc, nhận thức đúng, nắm bắt chuẩn xác những biến chuyển lớn của thời đại, phát huy hiệu quả tài nguyên vị thế, tài nguyên kinh tế và nguồn lực nhân văn để tập trung phát triển kinh tế đối ngoại. Kế thừa kinh nghiệm, tri thức của các người Chăm và các thể chế khu vực, chính quyền Đàng Trong đã chủ trương phát triển nền kinh tế tổng hòa, nhưng đặt trọng số vào kinh tế biển và hoạt động kinh tế đối ngoại. Chính nguồn lực từ các hoạt động kinh tế đối ngoại đã góp phần gia tăng sức mạnh cho Đàng Trong, giúp chính quyền Phú Xuân có thể: Giữ vững thể chế, ứng đối hiệu quả với chính quyền Đàng Ngoài, ngăn chặn được sự can thiệp, xâm nhập của các thế lực khu vực, phương Tây, đồng thời không ngừng mở rộng ảnh hưởng vào vùng đất phương Nam của đất nước.
- Trong quá trình phát triển, các chúa Nguyễn luôn chủ trương đa phương hóa quan hệ; thiết lập, củng cố mối quan hệ đa chiều với đồng thời các thế lực kinh tế, chính trị khu vực, quốc tế. Đàng Trong không những đã thúc đẩy quan hệ nội vùng, ngoại vi mà còn coi trọng các mối quan hệ liên vùng, liên thế giới. Tư duy liên kết vùng, xác định đầu mối trọng tâm, ngành kinh tế trọng điểm, không ngừng củng cố, phát huy sức mạnh của các trục liên kết Bắc - Nam, Đông - Tây,… đã đem lại sức mạnh cho Đàng Trong. Nhờ có tư duy liên kết vùng, phát triển kinh tế vùng có trọng tâm, trọng điểm; xây dựng chính sách, cơ chế quản lý năng động, sát với tình hình thực tế; xuất phát, đáp ứng yêu cầu của xã hội, yêu cầu chung/riêng của từng tập đoàn thương nhân,… đã tạo nên uy lực, giá trị sâu bền, tính hiệu quả cao cho các chính sách quản lý của chính quyền Đàng Trong.
- Lịch sử của Hội An gợi mở rằng, tầm vóc của một trung tâm kinh tế không chỉ quyết định bởi quy mô hay nguồn lực nội tại, mà còn bởi khả năng dự nhập và kết nối với các mạng lưới khu vực và quốc tế. Là một trong những thương cảng lớn ở Đông Nam Á, Hội An từng chịu sự cạnh tranh liên tục của Batavia, Manila và Ayutthaya,... Song, Hội An vẫn có thể tạo dựng được vị thế, bản sắc riêng trong mạng lưới hải thương khu vực. Trong khi chủ trương phát triển kinh tế đối ngoại, chính quyền Đàng Trong luôn coi trọng, gắn kết chặt chẽ giữa các mục tiêu kinh tế với các nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, lãnh hải; chủ quyền, lợi ích kinh tế; quốc phòng và an ninh; bảo đảm sự ổn định của xã hội, tính thống nhất, hiệu quả của cơ chế quản lý,… Tất cả các nhân tố đó đã tạo nên thế ứng đối, đem lại uy tín, uy lực và sức mạnh thực tế cho chính quyền Đàng Trong.
- Trong các hoạt động kinh tế, Đàng Trong đã sớm và chủ động khai thác, huy động nhiều nguồn hàng, thực hiện chính sách tiền tệ, chế độ thuế quan,… Cùng với đó, các chúa Nguyễn cũng rất coi trọng việc khai thác, phát huy các nguồn sản vật trong nước; các loại hàng hóa có chất lượng cao, giá trị chuyên biệt, đặc sắc sản xuất ở Quảng Nam và các địa phương để xuất khẩu ra thế giới. Có thể hiểu, mục tiêu của chính quyền Đàng Trong là luôn nắm quyền “Tự chủ chiến lược”, chủ động ứng đối với đồng thời nhiều thế lực kinh tế, mối quan hệ phức tạp; khuyến khích các ngành sản xuất trong nước tham gia vào thị trường thế giới, không ngừng tạo nên năng lực kinh tế mới, năng lực cạnh tranh cao, không gian kinh tế chủ đạo cho Đàng Trong.
- Cùng với đó, trường hợp Hội An đã khẳng định môi trường kinh tế năng động và cởi mở luôn là điều kiện quan trọng để thu hút các nguồn lực bên ngoài. Trong thời kỳ hưng thịnh, các chúa Nguyễn đã thực thi nhiều chính sách linh hoạt đối với hoạt động ngoại thương, tạo điều kiện cho các thương nhân khu vực, quốc tế được đến thiết lập cơ sở buôn bán, giao thương và định cư, phát triển lâu dài. Chủ trương năng động, cởi mở đó đã góp phần lan tỏa giá trị, tạo nên “niềm tin chiến lược” với thể chế chính trị, tính ổn định, bền vững của hệ thống kinh tế Đàng Trong. Nhờ đó, chính quyền Phú Xuân đã có thể thiết lập được các mối quan hệ với các đối tác trọng yếu, thu được nhiều nguồn lợi kinh tế, đồng thời qua đó khẳng định vị thế của Hội An là một trong những thương cảng quốc tế tiêu biểu của khu vực.
- Kinh nghiệm của Hội An cũng cho thấy: Phát triển kinh tế biển không thể chỉ dựa trên ưu thế tự nhiên của một địa phương mà cần phải củng cố quan hệ liên kết vùng, kết nối chặt với các trung tâm kinh tế khu vực, quốc tế. Đây là gợi mở có ý nghĩa đối với Đà Nẵng trong quá trình phát huy tài nguyên vị thế, vai trò của cảng biển, sân bay quốc tế và các hành lang kinh tế,… Trong sự phát triển hiện nay, Đà Nẵng đang phấn đấu trở thành một cực tăng trưởng của Việt Nam, là địa phương tiên phong trong phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số; phấn đấu đến năm 2045, đưa Đà Nẵng trở thành đô thị sinh thái và thông minh, là trung tâm thương mại tự do, trung tâm tài chính quốc tế, trung tâm công nghiệp, logistics, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo và thành phố du lịch, đáng sống, đẳng cấp khu vực châu Á[36].
Nhận xét và kết luận
Trên cơ sở đặt Hội An vào bối cảnh thương cảng Đông Nam Á thế kỷ XVI - XVIII và so sánh với các đại diện Batavia, Manila, Ayutthaya, từ đó kết luận việc đánh giá vai trò, vị thế của một thương cảng cần được tiếp cận từ góc nhìn tổng thể, tư duy liên vùng, liên quốc gia; cần xem xét và hiểu rõ vị trí, chức năng của thương cảng đó trong toàn bộ hệ thống hải thương khu vực. Nền thương mại Đông Nam Á không chịu sự chi phối bởi một trung tâm kinh tế, chính trị duy nhất, mà là một hệ thống đa trung tâm, trong đó mỗi thương cảng có nhiệm vụ, vai trò riêng biệt, cùng tham gia tổ chức, thực hiện các hoạt động giao thương, giao lưu văn hóa.
Trong cấu trúc đó, thương cảng Hội An không chỉ có ý nghĩa với sự phát triển của Đàng Trong mà còn giữ vai trò kết nối Đại Việt với không gian kinh tế Đông Nam Á. Hơn thế nữa, Hội An cần được nhận diện như một mắt xích trọng yếu trong mạng lưới thương cảng Đông Nam Á thế kỷ XVI - XVIII. Nhìn lại lịch sử của thương cảng Hội An ta thấy, thương cảng từng có những phát triển nền tảng, quan trọng từ thời văn hóa Sa Huỳnh, đến thời kỳ Lâm Ấp - Champa, Chiêm Cảng đã trở thành một thương cảng trọng yếu của vương quốc Chăm và khu vực. Đến thế kỷ XVI - XVIII, Hội An đã trở thành một thương cảng quốc tế. Từ năm 1990 đến nay, Hội An đã có sự thích ứng và chuyển hóa căn bản từ một Đô thị cảng truyền thống trở thành một Đô thị Di sản thế giới; Từ một trung tâm du lịch văn hóa, trung tâm kinh tế Đà Nẵng thành một trung tâm du lịch di sản, trung tâm kinh tế của miền Trung và đất nước[37].
Đối với các đô thị biển hiện nay, lợi thế cạnh tranh không chỉ nằm ở cơ sở hạ tầng hay nguồn lực kinh tế, mà còn dựa vào năng lực hội nhập, kết nối và khả năng nắm bắt các cơ hội phát triển. Từ đó, trên cơ sở phân tích cơ sở dữ liệu lớn (Big data), nắm bắt xu thế phát triển của thời đại, “Đà Nẵng xác định cần tiếp tục đẩy mạnh liên kết vùng, hoàn thiện cơ chế, chính sách đặc thù, phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế; tập trung nguồn lực cho các dự án động lực, bảo đảm phát triển nhanh, bền vững trong thời gian tới”[38]. Thời gian gần đây, Đà Nẵng đang đổi mới mạnh mẽ tư duy phát triển và quy hoạch, tổ chức lại các không gian phát triển theo tầm nhìn dài hạn, liên kết vùng đồng bộ; phát triển Đà Nẵng theo định hướng “Vươn Đông, tỏa Tây”, gắn kết chặt chẽ với Quảng Ngãi, Huế và khu vực miền Trung - Tây Nguyên; hình thành các cực tăng trưởng mới, các trục động lực và các dự án chiến lược; ưu tiên phát triển các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao như dịch vụ chất lượng cao, du lịch, công nghiệp, công nghệ cao, bán dẫn, tài chính, kinh tế số, công nghiệp sáng tạo và kinh tế biển.
Kinh nghiệm của Singapore cho thấy, từ một trung tâm vận chuyển hàng hải tầm cỡ thế giới, giờ đây Singapore đã thay đổi mô hình phát triển, trở thành trung tâm kinh tế thương mại, tài chính; trung tâm khoa học, đổi mới sáng tạo của khu vực[39]. Đó là kinh nghiệm quý, có thể tham khảo đối với Đà Nẵng trong quá trình phát triển thành một đô thị biển hiện đại của miền Trung và đất nước.
[1] Chỉ số duyên hải là tỷ lệ chiều dài đường bờ biển so với đất liền. Xem Lê Đức Tố (Cb.,) (2003), Biển Đông, Tập 1: Khái quát về Biển Đông, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, tr.2. “Việt Nam có bờ biển dài 3260 km, tính trung bình cứ 100 km2 đất liền thì có 1 km bờ biển, là nước có tỷ lệ chiều dài bờ biển so với đất liền vào loại cao nhất thế giới”. Có thể thấy, có vùng biển chủ quyền rộng khoảng 1 triệu km2, gấp 3 lần diện tích đất liền là điều kiện quan trọng để Việt Nam tăng cường giao lưu kinh tế với thế giới.
[2] Nguyễn Văn Kim (2014), Vân Đồn: Thương cảng quốc tế của Việt Nam, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội; Nguyễn Văn Kim (2019), Biển Việt Nam và các mối giao thương biển, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội; Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG Hà Nội (2007), Việt Nam trong hệ thống thương mại châu Á thế kỷ XVI - XVII, Nxb Thế giới.
[3] Anthony Reid (1993), Southeast Asia in the Age of Commerce 1450-1680, Vol. 2: Expansion and Crisis, Yale University Press, New Haven, pp.1-2.
[4] Nguyễn Văn Kim (2023), Vai trò, cấu trúc và tính chất quốc tế của thương cảng Hội An, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 4 (564), tr.7.
[5] Nguyễn Ngọc Bách (2025), “The Southeast Asian Commercial Tradition: A Perspective from Indigenous Factors and Regional Maritime Polities”, in VNU - USSH - Faculty of Oriental Studies, International Conference Proceedings: 30 Years of Vietnamese Oriental Studies: Retrospect and Prospect, Social Sciences Publishing House, Hanoi, p.369.
[6] Phùng Tấn Đông (2024), “Thương cảng Hội An và các thương cảng Nam Trung Bộ - Những tương đồng và khác biệt”, trong Nguyễn Văn Kim (Cb.,), Hệ thống thương cảng Trung Bộ Việt Nam - Tiềm năng, vị thế và các mối giao lưu vùng, liên vùng, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, tr.129.
[7] Phan Huy Chú (2014), Lịch triều hiến chương loại chí, Tập 1: Dư địa chí, Nxb Trẻ, Hà Nội, tr.284-285.
[8] Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 2, sđd, tr.461-466.
[9] Nguyễn Văn Kim (2022), Cây trầm hương, xứ trầm hương trong đời sống xã hội và lịch sử kinh tế Việt Nam, Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, số 4 (8), tr.397-416.
[10] Cristoforo Borri (1998), Xứ Đàng Trong năm 1621, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, tr.91.
[11] Charles Maybon (2006), Những người châu Âu ở đất An Nam, Nxb Thế giới, Hà Nội, tr.95.
[12] Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội, tr.150.
[13] John Barrow (1806), A Voyage to Cochinchina, in the years 1792 and 1793, T.Cadell and W. Davies Publisher, London, p.335.
[14] Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 2, Nxb Thuận Hóa, Huế, tr.393.
[15] Nguyễn Ngọc Bách (2025), “The Southeast Asian Commercial Tradition: A Perspective from Indigenous Factors and Regional Maritime Polities”, Ibild, pp.365-369.
[16] Hoàng Anh Tuấn (2016), Thương mại thế giới và hội nhập của Việt Nam thế kỷ XVI - XVIII, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, tr.186.
[17] Li Tana (2013), Xứ Đàng Trong, Lịch sử Kinh tế - Xã hội Việt Nam thế kỷ 17 và 18, sđd, tr.133.
[18] Hoàng Anh Tuấn (2016), Thương mại thế giới và hội nhập của Việt Nam thế kỷ XVI - XVIII, sđd, tr.183.
[19] Nguyễn Văn Kim (2023), Vai trò, cấu trúc và tính chất quốc tế của thương cảng Hội An, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 4 (564), tr.3-17 và nhiều công trình khác của tác giả về thương cảng Hội An.
[20] Hoàng Anh Tuấn (2016), Thương mại thế giới và hội nhập của Việt Nam thế kỷ XVI - XVIII, Ssđd, tr.108.
[21] William Schurz (1959), The Manila Galleon, E. P. Dutton & Co, New York, p.27.
[22] Sakurai Yumio (1996), Thử phác dựng cấu trúc lịch sử của khu vực Đông Nam Á (Thông qua mối quan hệ giữa biển và lục địa), Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 4. Trong bài viết, tác giả đã phân tích rõ vai trò quan trọng của vùng eo Malacca, nhấn mạnh vùng Eo có vị thế của một “Trung tâm liên thế giới” trong nhiều thế kỷ.
[23] Lương Ninh (2005), Lịch sử Đông Nam Á, Nxb Giáo dục, tr.185.
[24] Dhiravat Na Pombejra (1989), “Crown Trade and Court Politics in Ayutthaya During the Reign of King Narai (1656-88)”, in J. Kathirihamby-Wells, John Villiers (Ed.), The Southeast Asian port and polity: Rise and Demise, Singapore University Press, pp.127-128.
[25] Trần Thị Quế Châu (2019), Chính sách mở cửa thương mại của Tây Ban Nha ở thuộc địa Philippines (1789-1898), Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 3, tr.14-15.
[26] Sakurai Yumio (1996), Thử phác dựng cấu trúc lịch sử của khu vực Đông Nam Á (Thông qua mối quan hệ giữa biển và lục địa), bđd, tr.51-53.
[27] Dhiravat Na Pombejra (1989), “Crown Trade and Court Politics in Ayutthaya During the Reign of King Narai (1656-88)”, Ibilđ, pp.139-140.
[28] Hoàng Anh Tuấn (2016), Thương mại thế giới và hội nhập của Việt Nam thế kỷ XVI - XVIII, sđd, tr.114. Xem thêm Hoàng Anh Tuấn, Nguyễn Thị Minh Nguyệt (2012), Manila và dòng chảy bạc Tân Thế giới thế kỷ XVI - XVIII, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 7.
[29] Hoàng Anh Tuấn (2016), Thương mại thế giới và hội nhập của Việt Nam thế kỷ XVI - XVIII, sđd, tr.171-172.
[30] Lương Ninh (2005), Lịch sử Đông Nam Á, sđd, tr.171.
[31] Hoàng Anh Tuấn (2016), Thương mại thế giới và hội nhập của Việt Nam thế kỷ XVI - XVIII, sđd, tr.193.
[32] Nguyễn Văn Kim (2006), Xứ Đàng Trong trong các mối quan hệ và tương tác quyền lực khu vực, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 6, tr.23.
[33] Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, sđd, tr.291-292.
[34] Nguyễn Văn Kim (2006), Xứ Đàng Trong trong các mối quan hệ và tương tác quyền lực khu vực, bđd, tr.28.
[35] Nguyễn Văn Kim (2003), Quan hệ của Nhật Bản với Đông Nam Á thế kỷ XV - XVII, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, H., tr.156-203.
[36] Ban chấp hành Đảng bộ thành phố Đà Nẵng: Nghị quyết số 01-NQ/ĐH ngày 19/09/2025 của Đại hội Đại biểu lần thứ I Đảng bộ thành phố Đà Nẵng nhiệm kỳ 2025-2030. Https://daihoidangtoanquoc.vn.
[37] Nguyễn Văn Kim: Bảo tồn, phát huy giá trị nổi bật toàn cầu của di sản văn hóa thế giới Hội An. Tạp chí Xưa & Nay, số tr.582 (12), 2025, tr.37-41.
[38] Ngọc Phú: Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Đà Nẵng cần đổi mới tư duy, tạo đột phá để phát triển bền vững, baodanang.vn truy cập ngày 25/04/2026.
[39] Phùng Chí Kiên: Nhìn lại quá trình phát triển của Singapore và một số hàm ý chính sách cho kỷ nguyên phát triển mới của Việt Nam, Tạp chí Cộng sản online, ngày 29/05/2026.
Tác giả: GS.TS. Nguyễn Văn Kim - Nguyễn Ngọc Bách
Nguồn tin: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An
Những tin mới hơn
Những tin cũ hơn
