Ca dao trong dân gian Hội An về thói hư tật xấu

Thứ sáu - 09/01/2026 21:26

Từ thực tế quan sát và chiêm nghiệm, các tác giả dân gian ở Hội An đã để lại một lượng lớn lời răn dạy thấm thía ngăn ngừa thói hư tật xấu. Những tác phẩm văn học dân gian này giúp con người nhận thức được lối sống lành mạnh, điều chỉnh hành vi, hoàn thiện nhân cách; qua đó, góp phần quan trọng vào việc gìn giữ mối quan hệ, truyền thống tốt đẹp của gia đình và xã hội.

Trong số các thói hư tật xấu thường có của xã hội, cờ bạc là tệ phổ biến và cũng đáng bị lên án nhất. Những kẻ sa vào cạm bẫy đỏ đen không chỉ khuynh gia bại sản mà có khi còn lâm cảnh cố vợ đợ con, khiến nhiều số phận cuộc đời trở nên bi đát. Vậy nên, nhân gian can ngăn cũng nhiều. Người cao tuổi ở Hội An vẫn nhắc nhở con cháu:

Của làm ra thì để trên gác
Của đánh bạc thì để ngoài sân
Của phù vân thì để ngoài ngõ
*
Bài bạc là bác thằng bần
Cửa nhà bán hết, ra thân ăn mày

Xếp hàng xấu thứ nhì có lẽ là thói say xỉn tối ngày. Tật này thường vẫn gặp ở nam giới hơn phụ nữ. Song, người chịu khổ nhiều nhất từ tật xấu này lại chính là đàn bà con gái: mẹ, vợ, con... của những kẻ nát rượu, bị ma men cướp đi sức khỏe, trí khôn, sự linh hoạt và cả đạo đức làm người.

Tình thương quân tử ốm o gầy mòn
Tình thương thiếp mới ngăn ngừa
Thiếp biểu chàng đừng cờ bạc
Say với xỉn tày của phù vân
Khó dễ chi làm giàu, ngày bữa ni ăn cám ngày bữa sau trả vàng
Đừng nên bắt chước kẻ say
Uống rượu suốt ngày chẳng có ai thương
Lai rai cuối xóm đầu đường
Đứng đi không vững té xuống mương cái ầm
(Lời hát Con ầm ầm trong hô hát bài chòi)

Chây lười, biếng nhác cũng là một thói xấu thường bị xã hội lên án, chê cười. Trong các bài ca dao lưu truyền ở cộng đồng cư dân Hội An về đề tài này, có nhiều tiếng cười nhẹ nhàng, ngụ ý châm biếm.

Chiều chiều ông Lữ đi câu
Bỏ de bỏ chén bỏ bầu sau lưng
Chiều chiều ông Lữ đi cày
Trâu sa gãy ách khoanh tay ngồi bờ

Đối tượng bị phê phán trong bài ca dao dưới đây là đàn bà con gái, không những lười biếng, ngại việc nhà, ăn dơ ở bẩn mà còn quen tật ngồi lê đôi mách. Thông qua lối nói ngoa dụ, tác giả dân gian xây dựng hình ảnh nhân vật khá ấn tượng trong mắt mọi người, càng dễ lan tỏa tác dụng phê phán.

Một sưa chậm chạp là đà
Mỗi khi quét nhà lông mốt lông hai
Hai sưa tóc đã ngang vai
Mà để chí cắn trái tai đỏ rần
Ba sưa về việc ăn mần
Tránh nắng tìm nhẹ chờ chần gớm (chưa)/(sớm trưa)
Bốn sưa cơm nấu hết chê
Bữa cháy bữa khét bữa khê hôi òm
Năm sưa quần áo tùm lum
Nhìn xem đi đứng hết ham con người
Sáu sưa chưa nói đã cười
Đưa hàm răng khỉ mọi người đều khinh
Bảy sưa chén bát của mình
Ăn xong rồi để chình ình ngổn ngang
Chó mèo liếm dọc liếm ngang
Nhìn xem như vậy rõ ràng con bảy sưa
Em luôn ỷ lại mẹ cha
Ngồi lê đôi mách việc nhà em sưa
(Lời bài Con thất sưa trong hô hát bài chòi)

Câu ca xưa cho rằng Con dại cái mang. Không người mẹ nào muốn con gái của mình đẻ ra lại bị thiên hạ chê cười là lười biếng, lôi thôi, luộm thuộm kiểu như thế. Vậy nên, mấy cô nàng sắp đến tuổi cập kê thường được mẹ dạy dỗ kỹ lưỡng cho thành thạo việc nhà, biết lo toan và quán xuyến để khỏi bỡ ngỡ khi bước chân về nhà chồng, học cách cư xử lễ phép đúng mực để không phiền lòng mẹ cha.

À ơi, làm dâu ngủ dậy hâm nước quét nhà
Bỏ công lấy lúa cho con gà nó ăn
Trong nhà dọn dẹp có ngăn
Cơm thời ba bữa nấu ăn dững dàng
Nhắc nồi cơm ra thì xới bới dọn bàn
Trước mời cha sau mời mẹ cùng chàng ngồi ăn
Chụm chè thì phải chụm cho săn
Đừng có chụm liu hiu lút hút, mà dùng dằng không có nên
Lóng trưa nghe tiếng nhà trên
Kêu đâu dạ đó mà đừng có ngồi quên dạ lì
Dù bà gia bả có nói giống chi
Làm thinh dạ cố đừng có nói giống chi cho nặng nề
Trong nhà lo đặng đề quề
Bà con tới hỏi chớ hề làm thinh
Dặn dò ba chữ đinh ninh
Ở không xá sự bất bình điều chi…

Trong khi phê phán thói tật biếng lười, tác giả dân gian vẫn không quên động viên, cổ vũ tinh thần siêng năng, vượt lên gian khó bằng sức nỗ lực tự thân của mỗi người nhằm thoát khỏi hoàn cảnh tối tăm, nghèo khổ.

Không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời
Ông bà răn dạy người đời
Giàu sang đâu phải cứ ngồi mà trông
Nằm dài há miệng chờ sung
Ngồi không ăn tới nước sông cạn dòng
Nghèo mà tiết kiệm tiện tằn
Chăm lo tích góp siêng năng hay làm
Lo chi bạc vạn tiền muôn
Giàu sang ba họ giàu luôn ba đời

Bài ca dao trên đầy ắp tinh thần lạc quan vẫn thường thấy trong ca dao, dân ca Việt Nam. Quan niệm tích cực của người lao động bình dân thắp sáng trong từng câu chữ, đem lại nguồn năng lượng dồi dào, nâng đỡ tinh thần của con người, thúc đẩy họ nỗ lực vượt qua giới hạn bản thân, khẳng định giá trị của lao động, sáng tạo và của lẽ phải, sự công bằng trong xã hội.

Thói hư tật xấu còn thể hiện qua cung cách đối nhân xử thế của mỗi người. Những anh chàng quen tính trăng hoa, xem nhẹ trách nhiệm với gia đình, vợ con, đều không tránh khỏi những lời chê trách nghiêm khắc của xã hội:

Canh ngọt vì bí đao non
Gớm ghê cho anh có vợ con sậm sờ
Vậy anh còn ôm gối đến ngủ nhờ nhà tôi?
Ai cho anh đi mỏi gối anh ngồi
Tưởng chàng không có vợ chứ có vợ rồi thì em xa
Xít xê xê xít cho xa
Ngồi gần hơi hám bay qua nghe nặng nề
Em nghe đồn vợ anh có tính gớm ghê
Bổn phận em làm gái em phải bề nết na

Có rất nhiều thói hư tật xấu của con người mà ca dao dân ca không bàn đến hết, một phần vì tính khái quát, phổ quát trong sáng tác và truyền khẩu. Song, người tiếp nhận vẫn có thể tùy vào từng ngữ cảnh để xét đoán và liên tưởng, vận dụng, làm giàu thêm năng lực trí tuệ.

Cho dầu lòng bậu muốn thôi
Bậu gieo tiếng dữ cho rồi bậu ra
Bậu ra cho khỏi tay ta
Cái da bậu nát, cái thân bậu sờn
*
Trăng tròn thì mược[1] trăng tròn
Bậu xinh mược bậu, bậu xằng anh chê”

Thông qua ngôn ngữ thơ ca, người xưa đã bày tỏ quan niệm đề cao sự toàn vẹn của nhân cách, lối sống hơn cả: Cái nết đánh chết cái đẹp, Tốt gỗ hơn tốt nước sơn. Có thể thấy rằng, con người vốn dĩ cần phải rèn luyện mỗi ngày để ăn ở hợp thuận với gia đình, bằng hữu, xóm làng. Qua lăng kính thơ ca dân gian, nơi bộc lộ nhận thức, tư duy, thế giới quan rõ nét nhất của người lao động bình dân, mỗi chúng ta được học nhiều điều bổ ích, ý nghĩa để cuộc sống bớt đi những phiền muộn, thị phi dành cho nhau.

[1] Phương ngữ hay dùng trước đây, nghĩa là: mặc

Tác giả: Thái Thị Liễu Chi

Nguồn tin: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An