TRUNG TÂM BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA THẾ GIỚI HỘI AN
Xuyên, trính trong kiến trúc gỗ Hội An
Khi tham quan một di tích kiến trúc gỗ ở Hội An, du khách thường bị ấn tượng bởi những hàng cột đã nhẵn bóng qua tháng năm, những bộ vì kèo uốn cong mềm mại hay chi tiết trang trí chạm trổ cầu kỳ trên các cấu kiện gỗ, hoành phi, liễn đối, vật dụng nội thất.
Hệ khung gỗ nhà thờ tộc Phan Xuân, Cẩm Kim, phường Hội An. Ảnh: Hoàng Phúc
Ẩn sau vẻ đẹp ấy là một hệ khung kết cấu được người xưa tính toán chặt chẽ, nơi mỗi cấu kiện gỗ đều có vị trí, chức năng và tên gọi riêng. Hệ khung gỗ giữ vai trò quan trọng trong kết cấu ngôi nhà, giúp công trình ổn định, vững chãi trước mưa bão, sự bào mòn của thời gian.
Cột, trính và xuyên là các cấu kiện quan trọng giúp định hình nên hệ khung chịu lực chính yếu của một công trình kiến trúc gỗ truyền thống. Trính, xuyên giúp liên kết các cột lại với nhau theo phương ngang, dọc, tạo thành hệ giằng khung; giúp các bộ vì liên kết thành một chỉnh thể vững chắc. Chúng còn được người thợ mộc chăm chút bằng những đường nét tạo dáng, chạm khắc, góp phần làm nên vẻ đẹp của không gian nội thất. Bởi thế, kiểu thức kiến trúc gỗ ở miền Trung gọi là nhà rường, thì ở miền Nam lại gọi là nhà xuyên trính[1] để làm bật lên vai trò của các cấu kiện này.
Trính (còn gọi là tránh, ở Huế gọi là trến) là cấu kiện gỗ liên kết cột cái trong cùng một bộ vài cũng như đỡ vì nóc qua trung gian của cấu kiện trụ đội (tương ứng với kèo suốt, kèo kẻ chuyền). Thân trính thẳng gọi là trính ngay, trính uốn (khum cong nhẹ hai đầu) gọi là trính lận[2]. Bên cạnh đó còn có trính lãng, liên kết cột cái hậu và cột nhì tiền, trốn hàng cột nhất tiền (cột này gối trực tiếp lên trính, như trụ đội) để tạo điều kiện sinh hoạt rộng rãi hơn.
Tiết diện trính có thể chỉ đơn giản là hình chữ nhật, hoặc bo cong vỏ đậu (phổ biến nhất), bào cạnh khế. Thân trính được bào soi chỉ, chạm nổi họa tiết trang trí ở bụng trính và hai bên thân trính (theo lối chạm nông để không ảnh hưởng tới khả năng chịu lực của cấu kiện), mật độ và mức độ cầu kỳ của chi tiết đục chạm tùy thuộc vào từng công trình. Trính đâm xuyên qua cột bằng liên kết lỗ mộng chắc chắn, hai đầu được khóa chặt bằng chốt gỗ (nêm trính). Người xưa rất chú ý phần đầu trính (phần hướng ra phía trước, mặt tiền). Với nhà bình dân, đầu trính thường để trơn hoặc vát cong nhẹ. Với nhà khá giả hoặc trong một số công trình tín ngưỡng, đầu trính thường được chạm hình đầu rồng, cuộn mây cách điệu đầu rồng... không chỉ để làm đẹp mà còn thể hiện sự bề thế, uy nghi và ước nguyện cát tường.
Ngoài ra, còn có vì trính chồng trụ đội (vì chồng rường) được sử dụng phổ biến trong kiến trúc gỗ ở Hội An, gồm các thanh gỗ ngang (trính) có độ dài không bằng nhau, xếp chồng lên nhau, song song, ngắn dần về phía nóc, được đỡ bởi các thanh gỗ đứng (trụ đội). Mỗi bộ vài trính chồng trụ đội thường có 3 trính và 5 trụ đội, chúng đều được tạo dáng mềm mại, chạm trổ trang trí khá tỉ mỉ, công phu nên bao giờ cũng đặt ở gian tiếp khách – nơi đẹp nhất của mỗi ngôi nhà[3]. Vì trính chồng trụ đội còn được sử dụng ở hiên, trong đó trính dưới cùng liên kết cột ở vách mặt tiền với cột hiên.
Xuyên (còn gọi là xiên) là cấu kiện gỗ liên kết các cột trên cùng một hàng, không nằm ở đầu cột (cấu kiện đó gọi là xà). Các xuyên liên kết hai bộ vài với nhau tạo thành một gian. Những cây xuyên chính yếu nhất nằm ở hàng cột cái tiền và cột cái hậu, được ăn mộng vào thân cột. Với nhà 3 gian, có 3 xuyên tiền và 3 xuyên hậu (xuyên giữa gọi là xuyên trung, xuyên hai bên gọi là xuyên thứ)[4]. Xuyên thường có tiết diện nhỏ hơn trính, hình thức và trang trí cũng gần tương tự như trính nhưng có phần đơn giản, ít được chú trọng hơn. Bên dưới xuyên thường có thêm các chi tiết trang trí như đố, con ke, hay tấm rèm gỗ (cấu kiện gỗ nối liền hai cột trong cùng một hàng, có nơi gọi là bao lam/cửa võng) được chạm trổ tinh xảo với nhiều đề tài… để tăng tính thẩm mỹ. Các bức hoành phi sẽ được gá lên các thanh xuyên này.
Vị trí tương đối giữa xuyên và trính: Trong kiến trúc gỗ ở Hội An (nhà ở lẫn công trình tín ngưỡng), mặc dù chưa có thống kê cụ thể, chúng tôi nhận thấy với nhà có kèo suốt hoặc kèo kẻ chuyền thì hầu hết xuyên được đặt cao hơn trính. Trong một số di tích tín ngưỡng như chùa Kim Bửu, Tín Nghĩa từ, Quan Công miếu, đình Xuân Mỹ… xuyên lại được đặt thấp hơn trính. Với vì trính chồng trụ đội, xuyên thường được đặt thấp hơn trính, và ở một vài vị trí, xuyên ngang bằng với trính (như ở nhà cổ Tấn Ký). Xem ra dường như không có một nguyên tắc cụ thể cho việc xếp đặt vị trí tương đối giữa xuyên và trính.
Không kể các di tích tín ngưỡng, nhiều ngôi nhà ở Hội An ít nhiều đều có trang hoàng hoành phi, liễn đối. Trong một vài trường hợp, xuyên đặt cao hơn trính, khoảng không phía trên xuyên đến mái không đảm bảo để gắn hoành, người thợ linh hoạt làm thêm một xuyên khác nằm dưới trính, khoảng giữa 2 thanh xuyên có vách gỗ (là ván gỗ, hoặc kết hợp con tiện gỗ và một số đồ án được chạm thủng trang trí), bức hoành được gá lên thanh xuyên ở dưới này (như ở nhà ông Lê Bàn, phường Hội An Tây). Vách gỗ màu cánh gián làm nền khiến hoành phi sơn son thếp vàng thêm phần nổi bật.
Cột, trính và xuyên là các cấu kiện quan trọng giúp định hình nên hệ khung chịu lực chính yếu của một công trình kiến trúc gỗ truyền thống. Trính, xuyên giúp liên kết các cột lại với nhau theo phương ngang, dọc, tạo thành hệ giằng khung; giúp các bộ vì liên kết thành một chỉnh thể vững chắc. Chúng còn được người thợ mộc chăm chút bằng những đường nét tạo dáng, chạm khắc, góp phần làm nên vẻ đẹp của không gian nội thất. Bởi thế, kiểu thức kiến trúc gỗ ở miền Trung gọi là nhà rường, thì ở miền Nam lại gọi là nhà xuyên trính[1] để làm bật lên vai trò của các cấu kiện này.
Trính (còn gọi là tránh, ở Huế gọi là trến) là cấu kiện gỗ liên kết cột cái trong cùng một bộ vài cũng như đỡ vì nóc qua trung gian của cấu kiện trụ đội (tương ứng với kèo suốt, kèo kẻ chuyền). Thân trính thẳng gọi là trính ngay, trính uốn (khum cong nhẹ hai đầu) gọi là trính lận[2]. Bên cạnh đó còn có trính lãng, liên kết cột cái hậu và cột nhì tiền, trốn hàng cột nhất tiền (cột này gối trực tiếp lên trính, như trụ đội) để tạo điều kiện sinh hoạt rộng rãi hơn.
Tiết diện trính có thể chỉ đơn giản là hình chữ nhật, hoặc bo cong vỏ đậu (phổ biến nhất), bào cạnh khế. Thân trính được bào soi chỉ, chạm nổi họa tiết trang trí ở bụng trính và hai bên thân trính (theo lối chạm nông để không ảnh hưởng tới khả năng chịu lực của cấu kiện), mật độ và mức độ cầu kỳ của chi tiết đục chạm tùy thuộc vào từng công trình. Trính đâm xuyên qua cột bằng liên kết lỗ mộng chắc chắn, hai đầu được khóa chặt bằng chốt gỗ (nêm trính). Người xưa rất chú ý phần đầu trính (phần hướng ra phía trước, mặt tiền). Với nhà bình dân, đầu trính thường để trơn hoặc vát cong nhẹ. Với nhà khá giả hoặc trong một số công trình tín ngưỡng, đầu trính thường được chạm hình đầu rồng, cuộn mây cách điệu đầu rồng... không chỉ để làm đẹp mà còn thể hiện sự bề thế, uy nghi và ước nguyện cát tường.
Ngoài ra, còn có vì trính chồng trụ đội (vì chồng rường) được sử dụng phổ biến trong kiến trúc gỗ ở Hội An, gồm các thanh gỗ ngang (trính) có độ dài không bằng nhau, xếp chồng lên nhau, song song, ngắn dần về phía nóc, được đỡ bởi các thanh gỗ đứng (trụ đội). Mỗi bộ vài trính chồng trụ đội thường có 3 trính và 5 trụ đội, chúng đều được tạo dáng mềm mại, chạm trổ trang trí khá tỉ mỉ, công phu nên bao giờ cũng đặt ở gian tiếp khách – nơi đẹp nhất của mỗi ngôi nhà[3]. Vì trính chồng trụ đội còn được sử dụng ở hiên, trong đó trính dưới cùng liên kết cột ở vách mặt tiền với cột hiên.
Xuyên (còn gọi là xiên) là cấu kiện gỗ liên kết các cột trên cùng một hàng, không nằm ở đầu cột (cấu kiện đó gọi là xà). Các xuyên liên kết hai bộ vài với nhau tạo thành một gian. Những cây xuyên chính yếu nhất nằm ở hàng cột cái tiền và cột cái hậu, được ăn mộng vào thân cột. Với nhà 3 gian, có 3 xuyên tiền và 3 xuyên hậu (xuyên giữa gọi là xuyên trung, xuyên hai bên gọi là xuyên thứ)[4]. Xuyên thường có tiết diện nhỏ hơn trính, hình thức và trang trí cũng gần tương tự như trính nhưng có phần đơn giản, ít được chú trọng hơn. Bên dưới xuyên thường có thêm các chi tiết trang trí như đố, con ke, hay tấm rèm gỗ (cấu kiện gỗ nối liền hai cột trong cùng một hàng, có nơi gọi là bao lam/cửa võng) được chạm trổ tinh xảo với nhiều đề tài… để tăng tính thẩm mỹ. Các bức hoành phi sẽ được gá lên các thanh xuyên này.
Vị trí tương đối giữa xuyên và trính: Trong kiến trúc gỗ ở Hội An (nhà ở lẫn công trình tín ngưỡng), mặc dù chưa có thống kê cụ thể, chúng tôi nhận thấy với nhà có kèo suốt hoặc kèo kẻ chuyền thì hầu hết xuyên được đặt cao hơn trính. Trong một số di tích tín ngưỡng như chùa Kim Bửu, Tín Nghĩa từ, Quan Công miếu, đình Xuân Mỹ… xuyên lại được đặt thấp hơn trính. Với vì trính chồng trụ đội, xuyên thường được đặt thấp hơn trính, và ở một vài vị trí, xuyên ngang bằng với trính (như ở nhà cổ Tấn Ký). Xem ra dường như không có một nguyên tắc cụ thể cho việc xếp đặt vị trí tương đối giữa xuyên và trính.
Không kể các di tích tín ngưỡng, nhiều ngôi nhà ở Hội An ít nhiều đều có trang hoàng hoành phi, liễn đối. Trong một vài trường hợp, xuyên đặt cao hơn trính, khoảng không phía trên xuyên đến mái không đảm bảo để gắn hoành, người thợ linh hoạt làm thêm một xuyên khác nằm dưới trính, khoảng giữa 2 thanh xuyên có vách gỗ (là ván gỗ, hoặc kết hợp con tiện gỗ và một số đồ án được chạm thủng trang trí), bức hoành được gá lên thanh xuyên ở dưới này (như ở nhà ông Lê Bàn, phường Hội An Tây). Vách gỗ màu cánh gián làm nền khiến hoành phi sơn son thếp vàng thêm phần nổi bật.
Gác gỗ tạm trong một ngôi nhà ở Kim Bồng, phường Hội An. Ảnh: Hoàng Phúc
Để tận dụng không gian, một số nhà gác ván gỗ trên các thanh trính (thường làm ở hai gian bên) để làm gác tạm, có thể có thêm vách gỗ phía trước, sau che kín, làm nơi cất giữ hạt giống (với nhà ở vùng ven, gia chủ làm nông) và đồ đạc ít dùng đến. Đối với những ngôi nhà trong khu vực thấp lụt, chỉ có 1 tầng, gác tạm còn dùng làm nơi tránh lụt trong trường hợp cần thiết.
Điều này có chút khác biệt so với kiến trúc nhà rường Huế, nơi mà việc đặt xuyên cao hơn trính, hay ngược lại, tùy thuộc vào mục đích sử dụng một cách rõ ràng hơn. Trong hệ khung nhà rường Huế thì: “Nhà rường có vài kèo làm theo kiểu thượng trến hạ xuyên thường được dành cho mục đích thờ cúng. Trong hệ khung loại nhà này trến được làm khá cao, nằm cao hơn so với độ cao của xuyên. Bên trên trến là vài nóc giao nguyên trụ đội. Mục đích của kiểu nhà này là nhằm sử dụng các xuyên để treo hoành phi hoặc tranh, nhằm tăng thêm phần trang trí bên trong nhà”. Và ngược lại, “Nhà có vài kèo làm theo kiểu thượng xuyên hạ trến thường là các nhà rường dùng để ở. Vài kèo của hệ khung loại nhà này thường không có trụ đội, trến nằm khá thấp so với xuyên, giữa các trến có nong ván làm rầm thượng. Ở các hàng cột nhất, xuyên được làm cao ngang bằng với rầm thượng, trên xuyên có ván liên ba che kín phía trước và phía sau tạo thành một không gian kín bên trên rầm thượng liên thông tất cả các gian, với mục đích sử dụng khoảng không này để cất giữ các sản phẩm nông nghiệp hoặc đồ đạc của gia đình”[5].
Ở một vài nơi, việc đặt xuyên cao hay thấp hơn trính ngoài mục đích sử dụng còn mang một hàm ý khác, chẳng hạn như “… ở một số nơi như Quế Sơn, sự phân biệt giữa dân chính cư (tiền hiền) và ngụ cư (hậu hiền) khá nặng nề, nên có những quy định trong xây dựng nhà cửa đối với dân ngụ cư: trấn phải bỏ dưới xuyến, nếu làm sai sẽ bị phạt. Họ quan niệm, làm như thế để dân ngụ cư không bao giờ cất đầu lên được”[6]. Hội An từng là thương cảng quốc tế, thu hút nhiều người từ khắp nơi đến kinh doanh, buôn bán. Có lớp người đến trước, lớp người đến sau. Họ cũng dùng nhiều phương pháp để trấn yểm, trấn trạch nhằm trừ tà, cầu mong điều tốt lành, tuy nhiên, chúng tôi chưa từng nghe ai đề cập đến việc buộc người khác phải đặt trính thấp hơn xuyên như đã nêu ở trên như một hình thức gây bất lợi cho họ.
Từ những điều nêu trên, có thể thấy rằng người xưa không làm trính, xuyên chỉ để chịu lực, họ còn chăm chút cho nó như một chi tiết trang trí quan trọng trong nhà, qua đó thể hiện sự khéo léo, tinh tế của người thợ mộc, đồng thời phản ánh cách người Hội An ứng xử với không gian sống, với thẩm mỹ kiến trúc. Hệ khung gỗ và những chạm khắc trên nó là biểu hiện của sự kết hợp tài tình giữa kỹ thuật và nghệ thuật, trong đó cấu kiện trính, xuyên đóng vai trò quan trọng trong việc giữ ổn định kết cấu hệ khung, đồng thời góp phần làm nên vẻ đẹp không gian nội thất, được một số nhà nghiên cứu xem như “lâu đài nghệ thuật” ở Khu phố cổ Hội An.
[1] Dẫn theo https://www.htarch.edu.vn/2021/08/kien-truc-nhom-nha-o-dan-gian-mien-Trung.html
[2] Dẫn theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Di tích Quảng Nam (2008), Kỷ yếu Nhà ở cổ truyền người Việt tại Quảng Nam, trang 85.
[3] Trần Ánh (2005), Nhà gỗ Hội An – Những giá trị và giải pháp bảo tồn, trang 81.
[4] Dẫn theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Di tích Quảng Nam (2008), sđd, trang 85.
[5] Nguyễn Thị Thúy Vi (chủ biên), Vũ Hữu Minh, Lê Vĩnh An, Nguyễn Thanh Toản, Phan Thuận Ý (2020), Thuật ngữ kiến trúc truyền thống Nhà rường Huế, NXB Thế Giới, trang 164.
[6] Sở Văn hóa Thông tin Quảng Nam (2004), Phong tục - Tập quán - Lễ hội Quảng Nam, trang 151.
Tác giả: Trần Thanh Hoàng Phúc
Nguồn tin: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An
Những tin cũ hơn
