Hội An - Đà lạt: một mạch nguồn gắn kết kỳ diệu

Thứ sáu - 24/07/2026 03:14

Trong dòng chảy lịch sử dân tộc Việt Nam, có những vùng đất tuy cách xa nhau về không gian địa lý, khác biệt về điều kiện tự nhiên, lịch sử hình thành và bản sắc văn hóa, nhưng lại được gắn kết bằng những giá trị tinh thần bền chặt, được hun đúc qua các chặng đường đấu tranh dựng nước và giữ nước.

Nếu Hội An và Thanh Hóa được biết đến với mối tình kết nghĩa son sắt, thủy chung, thì sự kết nối giữa Hội An - đô thị thương cảng cổ bên dòng Thu Bồn và Đà Lạt - thành phố cao nguyên giữa đại ngàn Lang Biang là một dấu ấn lịch sử đặc biệt, được hình thành từ những năm tháng đấu tranh cách mạng đầy gian lao và hy sinh.

Mối liên hệ giữa hai vùng đất không chỉ dừng lại ở sự giao lưu giữa các cộng đồng cư dân hay những mối quan hệ hành chính trong từng giai đoạn lịch sử, mà được tạo dựng và bồi đắp bằng chính những hành trình cách mạng của nhiều thế hệ người con Hội An trên đất Đà Lạt. Từ bước chân của những "hạt giống đỏ" Hội An lên gây dựng, khôi phục phong trào cách mạng ở Đà Lạt giai đoạn 1939-1942; đến sự hy sinh anh dũng của những người phụ nữ làng mộc Kim Bồng trong vụ thảm sát Cam Ly năm 1951; rồi những cuộc đấu tranh kiên cường của các thiếu niên yêu nước Hội An bị giam giữ tại Nhà lao Thiếu nhi Đà Lạt trong những năm 1971-1973, tất cả đã dệt nên một mạch nguồn lịch sử xuyên suốt, kết nối Hội An và Đà Lạt bằng lòng yêu nước, ý chí đấu tranh và khát vọng độc lập, tự do.

Ngày nay, mặc dù cả hai địa phương đều đã trải qua nhiều lần điều chỉnh địa giới hành chính theo chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính của Nhà nước, nhưng những dấu ấn lịch sử ấy vẫn còn nguyên giá trị. Đó không chỉ là ký ức về một thời đấu tranh hào hùng, mà còn là di sản tinh thần quý báu, góp phần làm nên chiều sâu văn hóa, truyền thống cách mạng và bản sắc của cả Hội An và Đà Lạt. Trên cơ sở đó, bài viết tập hợp các tư liệu, giới thiệu một số sự kiện, nhân vật và dấu mốc tiêu biểu nhằm góp phần làm sáng tỏ hơn mối liên hệ lịch sử đặc biệt giữa hai vùng đất giàu truyền thống này.

Những "hạt giống đỏ" từ Hội An trong quá trình khôi phục phong trào cách mạng ở Đà Lạt (1939-1942)

Giai đoạn 1939-1942 là thời kỳ phong trào cách mạng ở Đà Lạt gặp nhiều tổn thất nặng nề do sự đàn áp khốc liệt của thực dân Pháp. Nhiều cơ sở Đảng bị phá vỡ, hệ thống tổ chức bị gián đoạn. Trong bối cảnh ấy, đội ngũ cán bộ xuất thân từ Hội An đã đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc khôi phục và duy trì phong trào cách mạng tại địa bàn cao nguyên này.

Những người con ưu tú của Hội An như Nguyễn Phe (Nguyễn Tấn), Hoàng Kim Ảnh, Võ Văn Đặng, Trần Duy Mãi, Huỳnh Đắc Hương, Nguyễn Hằng… đã vượt qua sự cách trở địa lý và hiểm nguy của chế độ khủng bố của thực dân Pháp để xây dựng lại cơ sở cách mạng tại Đà Lạt. Họ không chỉ tổ chức tuyên truyền, vận động quần chúng, gây dựng cơ sở trong công nhân và lao động nghèo, mà còn trở thành cầu nối quan trọng giữa phong trào địa phương với sự chỉ đạo của Xứ ủy Trung Kỳ.

Đặc biệt, đồng chí Nguyễn Phe, trong thời kỳ vận động dân chủ (1936-1939), đã cùng các đồng chí Nguyễn Thái, Hồ Nhã Tránh xây dựng Nhóm Tiến bộ và Hội Thanh niên Du lịch, tuyên truyền chủ trương của Đảng, giác ngộ công nhân và quần chúng. Năm 1938, đồng chí trực tiếp lãnh đạo cuộc đình công của công nhân hãng Xidéc và phong trào đấu tranh của công nhân xây dựng Đà Lạt. Cuối năm 1938, đồng chí tham gia khôi phục Chi bộ Đảng Đà Lạt; năm 1939 được cử làm Bí thư Chi bộ và Trưởng Ban vận động thành lập Hội Ái hữu công nhân. Khi thực dân Pháp mở cuộc khủng bố phong trào cách mạng cuối năm 1939, đồng chí đã chỉ đạo chuyển các hoạt động sang bí mật trước khi bị địch bắt giam.

Sau đợt khủng bố năm 1939, tổ chức Đảng ở Đà Lạt gần như tê liệt. Tháng 4 năm 1940, đồng chí Nguyễn Phe mãn hạn tù và trở về Đà Lạt hoạt động. Đồng chí đã củng cố Nhóm Tiến bộ, liên lạc với những người đã từng tham gia cách mạng và thành lập Ban Cán sự Đảng gồm 3 đồng chí. Công việc đang tiến hành khẩn trương thì tháng 7 năm 1940, đồng chí lại bị bắt và giam ở nhà lao Nha Trang, Ban Cán sự ngừng hoạt động.

Tháng 8 năm 1940, đồng chí Hoàng Kim Ảnh từ Hội An vào Đà Lạt bắt liên lạc với số anh em còn lại trong Nhóm Tiến bộ và tuyên truyền, giác ngộ cách mạng cho một số công nhân. Đồng chí Hồ Đắc Bật từ Sài Gòn lên Đà Lạt liên lạc với đồng chí Hoàng Kim Ảnh để truyền đạt đường lối của Mặt trận Phản đế và cùng nhau thành lập Ủy ban Mặt trận Phản đế Đà Lạt. Ủy ban đã tuyên truyền, vận động được nhiều công nhân tham gia Mặt trận, nhưng sau đó đồng chí Hồ Đắc Bật bị địch bắt đưa về Sài Gòn. Tháng 2 năm 1941, đồng chí Hoàng Kim Ảnh trở về Quảng Nam nên Ủy ban Mặt trận Phản đế Đà Lạt ngừng hoạt động.

Để tiếp tục chỉ đạo phong trào cách mạng Đà Lạt, ngày 24 tháng 2 năm 1942, tại bãi biển Hội An, đồng chí Trương Văn Hoàn thay mặt Xứ ủy Trung Kỳ thành lập Chi bộ đặc biệt Đà Lạt gồm 3 đồng chí: Võ Văn Đặng, Trần Duy Mãi và Huỳnh Đắc Hương, do đồng chí Võ Văn Đặng làm Bí thư. Trở lại Đà Lạt hoạt động, 3 đồng chí mang theo nhiều tài liệu, truyền đơn và từng bước gây dựng lại phong trào. Tháng 6 năm 1942, thực dân Pháp truy nã và bắt 2 đồng chí Võ Văn Đặng, Huỳnh Đắc Hương đưa về Quảng Nam. Sau đó không lâu, đồng chí Trần Duy Mãi cũng trở về quê, Chi bộ Đảng ở Đà Lạt dừng hoạt động.

Mặc dù sau đó tổ chức tiếp tục bị tổn thất do các đợt khủng bố lớn của thực dân Pháp, song những hoạt động ấy đã góp phần duy trì "mạch ngầm cách mạng" ở Đà Lạt, tạo nền tảng cho sự phát triển của phong trào đấu tranh trong giai đoạn tiếp theo. Có thể nói rằng, những đóng góp của các cán bộ cách mạng ở Hội An từ những năm 1936 đến năm 1942 cũng đã góp phần đặt nền móng quan trọng cho sự phát triển của phong trào cách mạng ở Đà Lạt - Lâm Viên - Đồng Nai Thượng, tạo tiền đề cho việc xây dựng lực lượng cách mạng và chuẩn bị tiến lên khởi nghĩa giành chính quyền ở Lâm Đồng trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Đến ký ức bi tráng Cam Ly 1951

Bước sang thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, mối liên hệ giữa Hội An và Đà Lạt không còn giới hạn trong đội ngũ cán bộ cách mạng mà đã lan tỏa sâu rộng trong đời sống nhân dân. Đặc biệt, sự kiện thảm sát Cam Ly năm 1951 đã trở thành một dấu ấn bi tráng trong mối liên hệ giữa hai vùng đất.

Cuối năm 1950, phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp ở Đà Lạt phát triển mạnh mẽ. Sau khi kế hoạch bắt sống tên Haasz Victo - Phó Thanh tra Mật thám Đông Dương - không thành, tối ngày 11/5/1951, thực dân Pháp đã đưa 20 chiến sĩ cách mạng từ Nhà lao Đà Lạt đến rừng Cam Ly để hành quyết. Mười chín người anh dũng hy sinh, chỉ còn bà Nguyễn Thị Lan sống sót kỳ diệu dù mang nhiều vết thương.

Trong số những người ngã xuống có hai nữ chiến sĩ quê làng Kim Bồng, Hội An: Huỳnh Thị Được Em (1928) và Huỳnh Thị Mộng Hoa (1930). Tuổi đời còn rất trẻ, hai đồng chí đã sớm giác ngộ cách mạng, kiên trung trước mọi tra tấn và hiến dâng trọn đời mình cho độc lập dân tộc.

Sự hy sinh của hai người con Hội An cùng các chiến sĩ tại Cam Ly đã trở thành biểu tượng bất diệt của lòng yêu nước và ý chí bất khuất; thắp sáng ngọn lửa đấu tranh, cổ vũ Nhân dân Đà Lạt, Lâm Đồng và cả nước tiếp tục đứng lên đấu tranh giành độc lập, tự do cho dân tộc. Sự kiện Cam Ly mãi nhắc nhớ các thế hệ hôm nay về giá trị của độc lập, tự do và truyền thống cách mạng vẻ vang của quê hương Hội An, Quảng Nam - Đà Nẵng.
Và từ Nhà lao Hội An đến Nhà lao Thiếu nhi Đà Lạt (1971-1973)

Nếu trong giai đoạn tiền khởi nghĩa và kháng chiến chống Pháp, sự kết nối giữa Hội An và Đà Lạt được hình thành bởi các cán bộ và quần chúng yêu nước, thì đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, mạch nguồn gắn kết ấy tiếp tục được truyền sang thế hệ trẻ.

Đầu năm 1971, Việt Nam Cộng hòa thành lập nhà lao với tên gọi Trung tâm Giáo huấn Thiếu nhi Đà Lạt trên đồi Chi Lăng, với mục đích giam giữ các thiếu niên tham gia cách mạng từ 12 đến 17 tuổi dưới sự chỉ huy trực tiếp của Tổng nha Cảnh sát Sài Gòn. Từ năm 1971 đến 1973, đã có hơn 600 thiếu niên yêu nước của miền Nam bị địch đưa về giam cầm tại đây. Trong đó có hơn 50 người con Hội An bị ngụy quyền Sài Gòn bắt giam tại Nhà lao Hội An (Lao xá Hội An), sau đó lưu đày lên Nhà lao Thiếu nhi Đà Lạt.

Dưới danh nghĩa và vỏ bọc là một “trung tâm giáo huấn”, nơi đây thực chất là một nhà tù man rợ được địch dựng nên để giam giữ và đàn áp các thiếu niên tham gia phong trào đấu tranh cách mạng giải phóng dân tộc ở miền Nam Việt Nam. Trong điều kiện giam cầm khắc nghiệt, các chiến sĩ cách mạng nhỏ tuổi của Hội An cùng đồng đội vẫn kiên cường tổ chức nhiều cuộc đấu tranh trực diện với địch bằng nhiều hình thức táo bạo như tuyệt thực, mổ bụng… để phản đối chế độ giam cầm hà khắc, đòi công nhận tư cách tù chính trị và tổ chức vượt ngục. Sau các cuộc đấu tranh, địch lại tổ chức đàn áp các chiến sĩ nhỏ tuổi kiên trung nhưng không thể khuất phục được họ. Và cứ thế, nhiều cuộc đấu tranh liên tiếp nổ ra, gây tiếng vang lớn trong dư luận tiến bộ lúc bấy giờ, góp phần buộc chính quyền Sài Gòn phải giải thể nhà lao vào cuối năm 1973.

Qua những hình ảnh về các chiến sĩ cách mạng nhỏ tuổi ở Hội An đấu tranh trong Nhà lao Thiếu nhi Đà Lạt có thể thấy truyền thống yêu nước của Hội An không hề bị đứt đoạn qua các thế hệ, mà tiếp tục được hun đúc và lan tỏa trong lớp thiếu niên - những con người mang trong mình ý chí bất khuất ngay từ tuổi nhỏ. Và tất cả đều hướng đến khát vọng cháy bỏng về độc lập, tự do cho dân tộc, Bắc Nam sum họp một nhà.

Từ ký ức lịch sử đến kết nối di sản hôm nay

Nhìn lại tiến trình lịch sử, có thể thấy rằng mối liên hệ giữa Hội An và Đà Lạt không phải là sự trùng hợp của những sự kiện rời rạc, mà là một quá trình kết nối liên tục, được hình thành bởi những con người yêu nước, những hy sinh bi tráng và các giá trị nhân văn sâu sắc.

Tiếp nối mạch nguồn ấy, trong những năm gần đây, Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An và Bảo tàng Lâm Đồng đã bước đầu gắn kết, triển khai nhiều hoạt động hợp tác trong công tác sưu tầm, chia sẻ tư liệu và phát huy giá trị di sản văn hóa, cách mạng. Đặc biệt, năm 2021, Bảo tàng Lâm Đồng đã hỗ trợ Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An sưu tầm nhiều nguồn tư liệu liên quan đến hệ thống nhà lao của đế quốc, thực dân và các phong trào đấu tranh yêu nước… nhằm phục vụ việc xây dựng không gian trưng bày tại Di tích Nhà lao Hội An. Đến nay, Nhà trưng bày về Di tích Nhà lao Hội An đã hoàn thành, phát huy hiệu quả, trở thành nơi giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ, đồng thời là điểm tham quan, trải nghiệm thu hút du khách trong nước và quốc tế.

Tiếp đó, năm 2025, nhân kỷ niệm 50 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, hai đơn vị đã phối hợp tổ chức triển lãm chuyên đề “Di tích quốc gia Nhà lao Thiếu nhi Đà Lạt - Địa chỉ đỏ trên Thành phố hoa” tại Di tích Nhà lao Hội An, cùng với đó là chương trình giao lưu “Ngược dòng ký ức” với sự tham gia của các cựu tù yêu nước Nhà lao Thiếu nhi Đà Lạt. Những chương trình này đã thu hút sự tham gia và để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp trong lòng nhân dân, du khách trong và ngoài nước.

Trong những ngày gần đây, nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2026), Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An phối hợp với Bảo tàng Lâm Đồng tổ chức khai mạc triển lãm chuyên đề “Hội An - Từ truyền thống yêu nước cách mạng đến Di sản Văn hóa Thế giới - Đô thị sáng tạo toàn cầu” tại Di tích quốc gia Nhà lao Thiếu nhi Đà Lạt. Với hơn 30 pano hình ảnh, tư liệu cùng nhiều hiện vật, ấn phẩm tiêu biểu, triển lãm được xây dựng theo ba chủ đề: Hệ thống di tích nhà lao Hội An - Chứng tích một chặng đường cách mạng; Hội An - Đà Lạt: Sự kết nối kỳ diệu; Hội An - Từ Di sản Văn hóa Thế giới đến Đô thị sáng tạo toàn cầu. Thông qua những hình ảnh, tư liệu và hiện vật tiêu biểu, triển lãm tái hiện truyền thống đấu tranh anh dũng của quân và dân Hội An, tôn vinh mối gắn kết lịch sử giữa Hội An và Đà Lạt, đồng thời giới thiệu những giá trị di sản văn hóa đặc sắc cùng những thành tựu nổi bật của Hội An trong công tác bảo tồn và phát huy di sản, góp phần lan tỏa các giá trị nhân văn và bản sắc văn hóa Việt Nam trong thời kỳ hội nhập và phát triển.

Có thể nói rằng, những hoạt động này không chỉ góp phần giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ, mà còn mở ra hướng tiếp cận mới trong việc kết nối di sản cách mạng giữa Hội An và Đà Lạt, gắn bảo tồn ký ức lịch sử với phát triển văn hóa và du lịch bền vững giữa hai địa phương trong thời gian tới.

Thay lời kết

Có thể nói, sự gắn kết diệu kỳ giữa Hội An và Đà Lạt không phải là một hình ảnh mang tính biểu tượng đơn thuần, mà là một thực thể lịch sử được hình thành bằng lý tưởng, hy sinh và sự tiếp nối của những người con yêu nước của phố Hội sông Hoài qua nhiều thế hệ. Từ những lớp cán bộ Hội An đã tiên phong theo sự chỉ đạo của Xứ ủy Trung Kỳ lên khôi phục phong trào cách mạng ở Đà Lạt thời tiền khởi nghĩa; đến những người con gái Kim Bồng trong tuổi thanh xuân ngã xuống nơi cao nguyên vì lý tưởng cách mạng; rồi lớp thiếu niên Hội An, Quảng Nam - Đà Nẵng kiên cường trong Nhà lao Thiếu nhi Đà Lạt thời chống Mỹ, tất cả đã tạo nên một “sợi chỉ đỏ” liên kết bền chặt giữa hai vùng đất tưởng như xa cách ấy.

Ngày nay, khi chiến tranh đã lùi xa, việc nhận diện, nghiên cứu và phát huy mối liên hệ đặc biệt này không chỉ có ý nghĩa tri ân quá khứ, tri ân những đóng góp, hy sinh của các thế hệ cha anh, mà còn góp phần làm phong phú thêm những nét đẹp văn hóa, tình đất, tình người của hai địa phương; đồng thời mở ra những cơ hội hợp tác mới trong lĩnh vực bảo tồn, phát huy di sản, giáo dục truyền thống và phát triển du lịch văn hóa giữa Hội An và Đà Lạt hôm nay. Vì vậy, việc tiếp tục sưu tầm tư liệu, kết nối nhân chứng lịch sử, xây dựng các chuyên đề nghiên cứu và phát huy giá trị ký ức cách mạng liên vùng là một hướng đi cần thiết, góp phần làm sáng rõ hơn chiều sâu lịch sử của “mạch nguồn Hội An - Đà Lạt” trong tiến trình lịch sử của thành phố Đà Nẵng, tỉnh Lâm Đồng và cả dân tộc.

Liệt sĩ Huỳnh Thị Được Em (1928) và Liệt sĩ Huỳnh Thị Mộng Hoa (1930) hy sinh trong vụ thảm sát Cam Ly năm 1951.

Đồng chí Nguyễn Phe

Tên thường gọi: Tấn, Ưng, sinh năm 1918, quê làng Kim Bồng, Hội An. Tham gia cách mạng từ năm 1935 ở Hội An, năm 1936 chuyển vào hoạt động tại Đà Lạt. Cuối năm 1938, đồng chí tham gia khôi phục Chi bộ Đảng Đà Lạt; năm 1939 được cử làm Bí thư Chi bộ và Trưởng Ban vận động thành lập Hội Ái hữu công nhân. Cuối năm 1939, bị địch bắt giam ở nhà tù Đà Lạt, nhà tù Nha Trang. Trong quá trình hoạt động cách mạng, đồng chí kinh qua nhiều chức vụ do Đảng và Nhà nước phân công. Tháng 11/1945, là Thường vụ Tỉnh ủy phụ trách Việt Minh Trần Cao Vân Quảng Nam, Phó Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Giải phóng Khu Trung Trung Bộ thuộc Khu ủy Khu V. Sau năm 1975, công tác tại Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam.