TRUNG TÂM BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA THẾ GIỚI HỘI AN
Xí mà - Thức quà quê trong đời sống hiện đại
Trong kho tàng văn hóa ẩm thực Việt Nam, mỗi vùng đất đều sở hữu những món ăn truyền thống mang đậm dấu ấn lịch sử, văn hóa và đời sống cộng đồng. Nhắc đến Hội An, bên cạnh những món ăn nổi tiếng như Cao lầu, Mì Quảng, bánh bao, bánh vạc,… Xí mà là một món ăn dân dã gắn bó lâu đời với cư dân phố Hội.
Không đơn thuần là một thức quà quen thuộc trong đời sống thường nhật, Xí mà còn phản ánh những tri thức dân gian về lựa chọn nguyên liệu, kỹ thuật chế biến và tập quán ẩm thực của cộng đồng địa phương. Trong bối cảnh hiện nay, khi việc bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch ngày càng được quan tâm, món Xí mà đang có những bước chuyển mình để thích ứng với nhu cầu của xã hội hiện đại, đồng thời góp phần gìn giữ và lan tỏa bản sắc văn hóa đặc trưng của Hội An.
Anh Trương Văn An sinh năm 1995 là một trong những người trẻ tiêu biểu lựa chọn tiếp cận di sản bằng tinh thần kế thừa và đổi mới trong quá trình gìn giữ và phát huy giá trị của món Xí mà Hội An. Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Hội An, anh sớm gắn bó với hương vị Xí mà - món ăn dân gian quen thuộc trong đời sống của người dân phố Hội. Đối với anh, Xí mà không chỉ là một món ăn chơi mà còn là ký ức tuổi thơ, là nét văn hóa ẩm thực phản ánh sự giao thoa văn hoá ẩm thực của vùng đất cảng thị qua nhiều thế kỷ. Nhận thấy giá trị văn hóa của món ăn truyền thống này cũng như nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường, anh An đã dành nhiều thời gian nghiên cứu, tìm hiểu về lịch sử hình thành, nguyên liệu và kỹ thuật chế biến xí mà, trải nghiệm thực tế, trực tiếp gặp gỡ các nghệ nhân, những người có nhiều năm gắn bó với nghề để học hỏi và tìm hiểu những yếu tố tạo nên hương vị đặc trưng của Xí mà Hội An.
Anh Trương Văn An sinh năm 1995 là một trong những người trẻ tiêu biểu lựa chọn tiếp cận di sản bằng tinh thần kế thừa và đổi mới trong quá trình gìn giữ và phát huy giá trị của món Xí mà Hội An. Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Hội An, anh sớm gắn bó với hương vị Xí mà - món ăn dân gian quen thuộc trong đời sống của người dân phố Hội. Đối với anh, Xí mà không chỉ là một món ăn chơi mà còn là ký ức tuổi thơ, là nét văn hóa ẩm thực phản ánh sự giao thoa văn hoá ẩm thực của vùng đất cảng thị qua nhiều thế kỷ. Nhận thấy giá trị văn hóa của món ăn truyền thống này cũng như nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường, anh An đã dành nhiều thời gian nghiên cứu, tìm hiểu về lịch sử hình thành, nguyên liệu và kỹ thuật chế biến xí mà, trải nghiệm thực tế, trực tiếp gặp gỡ các nghệ nhân, những người có nhiều năm gắn bó với nghề để học hỏi và tìm hiểu những yếu tố tạo nên hương vị đặc trưng của Xí mà Hội An.
Xí mà Hội An được đóng gói hiện đại với thời hạn sử dụng 9 tháng. Ảnh: Trang Thi
Đồng thời, anh cũng khảo sát và thưởng thức hàng trăm chén chè mè đen ở nhiều địa phương khác để có thêm trải nghiệm so sánh, từ đó hoàn thiện công thức phù hợp nhưng vẫn giữ được bản sắc riêng của xí mà phố Hội. Theo anh An, việc phát triển sản phẩm không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng mà còn là cách để gìn giữ và quảng bá một giá trị văn hóa địa phương. Anh chia sẻ: “Trước đây, du khách chỉ có thể thưởng thức Xí mà Hội An khi trực tiếp đến phố cổ. Nhưng ngày nay, với những gói Xí mà ăn liền, thức quà đặc sản này có thể theo chân du khách đi khắp thế giới. Không chỉ là một món ăn, đó còn là câu chuyện văn hóa của cảng thị Hội An hàng trăm năm tuổi, là ký ức của những người con phố Hội”. Từ những dự định, sự trân quý và mong muốn lan toả giá trị di sản, anh từng bước nghiên cứu giải pháp kết hợp giữa tri thức chế biến truyền thống với công nghệ bảo quản hiện đại, nhằm kéo dài thời gian sử dụng sản phẩm nhưng vẫn giữ được hương vị đặc trưng vốn có. Đây cũng là hướng đi góp phần tạo điều kiện để Xí mà Hội An thích ứng với đời sống hiện đại, mở rộng thị trường tiêu thụ và tiếp tục lan tỏa giá trị của một món ăn truyền thống đến với đông đảo người tiêu dùng trong và ngoài nước.
Năm 2022, anh An cùng một người bạn thành lập Công ty CaThiFood với mong muốn đưa các giá trị ẩm thực truyền thống của Hội An vào những sản phẩm tiện lợi, đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng hiện đại. Tên gọi CaThiFood được lấy cảm hứng từ hình ảnh Cảng thị Hội An, thương cảng quốc tế sầm uất từng là nơi giao lưu kinh tế và văn hóa của nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới. Thông qua tên gọi này, anh mong muốn tiếp nối tinh thần giao thương của phố Hội xưa, đưa những hương vị truyền thống của quê hương theo những hành trình mới, vươn xa đến nhiều vùng miền và thị trường quốc tế. Qua 3 năm thành lập, đến nay công ty đã sản xuất ra nhiều sản phẩm ẩm thực ăn liền đặc trưng, trong đó có chè mè đen (Xí mà) đóng gói.
Nguyên liệu để chế biến món Xí mà vẫn được duy trì từ những sản phẩm nông nghiệp truyền thống của địa phương, với thành phần chính gồm mè đen, bột khoai lang, bột sắn dây, rau mơ, rau má và đường tinh luyện cùng một số vị thuốc Bắc có tính mát. Đây đều là những nguyên liệu tạo nên hương vị thanh mát, béo bùi đặc trưng của món Xí mà Hội An. Trên nền tảng công thức truyền thống, anh An đã nghiên cứu và ứng dụng công nghệ tiệt trùng Retort trong quá trình sản xuất. Công nghệ này sử dụng nhiệt độ và áp suất cao để tiêu diệt vi sinh vật gây hại, đồng thời bảo quản thực phẩm trong bao bì nhiều lớp có khả năng chống oxy hóa, ngăn ánh sáng và chịu nhiệt tốt. Nhờ đó, sản phẩm Xí mà đóng gói được bảo quản trong thời gian dài mà không cần sử dụng chất bảo quản hóa học nhưng vẫn giữ được hương vị đặc trưng vốn có. Hiện tại sản phẩm có thời hạn sử dụng 9 tháng, dự định trong tương lai sẽ hướng phát triển nâng hạn sử dụng lên 12 tháng, tạo điều kiện thuận lợi cho việc vận chuyển và mở rộng thị trường tiêu thụ trong nước cũng như quốc tế.
Theo anh An: “Máy móc có thể mua, công nghệ hay bao bì đều có thể tìm được, nhưng điều quan trọng nhất là giữ được hương vị đặc sản của quê hương để gửi đến bạn bè phương xa”. Chính quan điểm đó đã giúp quá trình đổi mới không làm thay đổi bản chất của món ăn truyền thống mà tập trung vào việc nâng cao chất lượng, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm và gia tăng giá trị sản phẩm. Hiện nay, Xí mà ăn liền được đóng gói theo quy cách hộp gồm 2 gói với giá bán khoảng 40.000 đồng/hộp, phù hợp với nhu cầu tiêu dùng và làm quà tặng cho du khách. Ngoài hệ thống cửa hàng đặc sản, siêu thị và các điểm bán sản phẩm OCOP, sản phẩm còn được bán lẻ, phân phối thông qua các sàn thương mại điện tử như TikTok, Shopee… có mặt tại các gian hàng hội chợ xúc tiến thương mại trong và ngoài tỉnh. Việc đa dạng hóa các kênh phân phối đã góp phần đưa đặc sản Xí mà Hội An tiếp cận đông đảo người tiêu dùng trên cả nước.
Nhờ những nỗ lực trong đổi mới sáng tạo, xây dựng thương hiệu và phát triển sản phẩm gắn với giá trị văn hóa truyền thống, năm 2025 sản phẩm Xí mà ăn liền của Công ty CaThiFood đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam công nhận là Sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh, ghi nhận những đóng góp tích cực trong việc phát huy sản phẩm đặc trưng của địa phương. Gần đây công ty đã đạt chứng nhận HACCP & ISO 22000:2018 chuẩn Quốc tế ngày 12/6/2026.
Từ một món ăn dân gian chủ yếu được tiêu thụ thông qua những gánh hàng rong nơi phố cổ, Xí mà Hội An ngày nay đã có mặt tại nhiều tỉnh, thành trong cả nước và theo chân du khách đến nhiều quốc gia trên thế giới. Đây là minh chứng cho khả năng thích ứng và phát triển của di sản văn hóa trong đời sống đương đại. Việc ứng dụng khoa học và công nghệ không nhằm thay thế nghề truyền thống mà góp phần tạo thêm cơ hội để di sản được bảo tồn, phát huy giá trị và lan tỏa rộng rãi hơn trong xã hội hiện đại.
Trong định hướng phát triển thời gian tới, Công ty CaThiFood tiếp tục hoàn thiện quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường xuất khẩu và quảng bá rộng rãi hơn hình ảnh Xí mà Hội An đến với bạn bè quốc tế. Cũng như Cảng thị Hội An xưa từng là nơi kết nối những dòng chảy thương mại và văn hóa của thế giới, những hộp Xí mà mang thương hiệu CaThiFood hôm nay đang tiếp tục hành trình mang theo hương vị quê hương, ký ức phố Hội và tinh hoa ẩm thực xứ Quảng đến với nhiều vùng đất mới. Đó không chỉ là sự phát triển của một sản phẩm OCOP hay sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu, mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của di sản văn hóa phi vật thể trong dòng chảy của xã hội đương đại.
Nguyên liệu để chế biến món Xí mà vẫn được duy trì từ những sản phẩm nông nghiệp truyền thống của địa phương, với thành phần chính gồm mè đen, bột khoai lang, bột sắn dây, rau mơ, rau má và đường tinh luyện cùng một số vị thuốc Bắc có tính mát. Đây đều là những nguyên liệu tạo nên hương vị thanh mát, béo bùi đặc trưng của món Xí mà Hội An. Trên nền tảng công thức truyền thống, anh An đã nghiên cứu và ứng dụng công nghệ tiệt trùng Retort trong quá trình sản xuất. Công nghệ này sử dụng nhiệt độ và áp suất cao để tiêu diệt vi sinh vật gây hại, đồng thời bảo quản thực phẩm trong bao bì nhiều lớp có khả năng chống oxy hóa, ngăn ánh sáng và chịu nhiệt tốt. Nhờ đó, sản phẩm Xí mà đóng gói được bảo quản trong thời gian dài mà không cần sử dụng chất bảo quản hóa học nhưng vẫn giữ được hương vị đặc trưng vốn có. Hiện tại sản phẩm có thời hạn sử dụng 9 tháng, dự định trong tương lai sẽ hướng phát triển nâng hạn sử dụng lên 12 tháng, tạo điều kiện thuận lợi cho việc vận chuyển và mở rộng thị trường tiêu thụ trong nước cũng như quốc tế.
Theo anh An: “Máy móc có thể mua, công nghệ hay bao bì đều có thể tìm được, nhưng điều quan trọng nhất là giữ được hương vị đặc sản của quê hương để gửi đến bạn bè phương xa”. Chính quan điểm đó đã giúp quá trình đổi mới không làm thay đổi bản chất của món ăn truyền thống mà tập trung vào việc nâng cao chất lượng, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm và gia tăng giá trị sản phẩm. Hiện nay, Xí mà ăn liền được đóng gói theo quy cách hộp gồm 2 gói với giá bán khoảng 40.000 đồng/hộp, phù hợp với nhu cầu tiêu dùng và làm quà tặng cho du khách. Ngoài hệ thống cửa hàng đặc sản, siêu thị và các điểm bán sản phẩm OCOP, sản phẩm còn được bán lẻ, phân phối thông qua các sàn thương mại điện tử như TikTok, Shopee… có mặt tại các gian hàng hội chợ xúc tiến thương mại trong và ngoài tỉnh. Việc đa dạng hóa các kênh phân phối đã góp phần đưa đặc sản Xí mà Hội An tiếp cận đông đảo người tiêu dùng trên cả nước.
Nhờ những nỗ lực trong đổi mới sáng tạo, xây dựng thương hiệu và phát triển sản phẩm gắn với giá trị văn hóa truyền thống, năm 2025 sản phẩm Xí mà ăn liền của Công ty CaThiFood đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam công nhận là Sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh, ghi nhận những đóng góp tích cực trong việc phát huy sản phẩm đặc trưng của địa phương. Gần đây công ty đã đạt chứng nhận HACCP & ISO 22000:2018 chuẩn Quốc tế ngày 12/6/2026.
Từ một món ăn dân gian chủ yếu được tiêu thụ thông qua những gánh hàng rong nơi phố cổ, Xí mà Hội An ngày nay đã có mặt tại nhiều tỉnh, thành trong cả nước và theo chân du khách đến nhiều quốc gia trên thế giới. Đây là minh chứng cho khả năng thích ứng và phát triển của di sản văn hóa trong đời sống đương đại. Việc ứng dụng khoa học và công nghệ không nhằm thay thế nghề truyền thống mà góp phần tạo thêm cơ hội để di sản được bảo tồn, phát huy giá trị và lan tỏa rộng rãi hơn trong xã hội hiện đại.
Trong định hướng phát triển thời gian tới, Công ty CaThiFood tiếp tục hoàn thiện quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường xuất khẩu và quảng bá rộng rãi hơn hình ảnh Xí mà Hội An đến với bạn bè quốc tế. Cũng như Cảng thị Hội An xưa từng là nơi kết nối những dòng chảy thương mại và văn hóa của thế giới, những hộp Xí mà mang thương hiệu CaThiFood hôm nay đang tiếp tục hành trình mang theo hương vị quê hương, ký ức phố Hội và tinh hoa ẩm thực xứ Quảng đến với nhiều vùng đất mới. Đó không chỉ là sự phát triển của một sản phẩm OCOP hay sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu, mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của di sản văn hóa phi vật thể trong dòng chảy của xã hội đương đại.
Tác giả: Nguyễn Thị Trang Thi
Nguồn tin: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An
Những tin cũ hơn
