Đô thị cổ Hội An - Di sản Văn hoá Thế giới

https://hoianheritage.net

Bảo tồn và phát huy tục dựng cây nêu ngày Tết ở Đô thị cổ Hội An.

Từ thế kỷ XVI - XVIII, Hội An là một đô thị thương cảng quốc tế sầm uất bậc nhất xứ Đàng Trong, là nơi giao lưu và tiếp biến của nhiều nền văn hóa khác nhau, tạo điều kiện cho sự hình thành nên một Hội An với bản sắc văn hóa đặc trưng, đa dạng mà thống nhất gắn với những giá trị văn hóa - lịch sử được hình thành và phát triển qua nhiều thế hệ. Trong hệ thống các giá trị văn hóa truyền thống ấy, không thể không nhắc đến tục dựng nêu.
     Dựng nêu ngày Tết là một mỹ tục đặc trưng tại Hội An hàm chứa nhiều giá trị văn hóa, tinh thần và nhân văn sâu sắc. Trước hết, tục dựng nêu ngày Tết mang giá trị lịch sử lâu đời. Dựa theo các bộ sử liệu cổ như Gia Định Thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, Đại Nam Thực lục chính biên do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn cùng những ghi chép do các giáo sĩ, linh mục hay các thương nhân nước ngoài đến buôn bán tại Việt Nam, có thể khẳng định tục dựng cây nêu ngày Tết chắc chắn xuất hiện trước những năm 20 của thế kỷ XIX. Việc ghi chép khá sớm tục dựng nêu ngày Tết trong các tư liệu cổ cho thấy bề dày lịch sử hình thành và phát triển của tục lệ này qua các thời kỳ giao lưu và tiếp biến với nhiều luồng văn hóa khác nhau. Bên cạnh đó, mỹ tục này còn thể hiện giá trị văn hóa - tinh thần của người dân ghi dấu qua một số đơn vị ngữ văn dân gian:
 
 - Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ
Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh.
***
- Cu kêu ba tiếng cu kêu
Trông mau đến tết, dựng nêu ăn chè.
***
- Cành đa lá dứa treo cao
Vôi bột rắc ngõ chớ trêu mọi người
Quỷ vào thì quỷ lại ra
Cành đa lá dứa thì ta cứa mồm.

     Về phương diện tâm linh - tín ngưỡng, cây nêu được dựng lên với ý nghĩa xua đuổi tà ma, những điều xấu, đem lại sự bình yên cho gia đình trong những ngày đầu năm, đồng thời thông qua cây nêu, con người gửi gắm những ước mong mưa thuận gió hòa trong năm mới. Chính vì vậy, cây nêu ảnh hưởng sâu sắc và đóng vai trò quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của người dân Hội An. Bên cạnh đó, tục dựng nêu còn mang giá trị văn hóa truyền thống, góp phần tạo nên không khí thiêng liêng, trang trọng của Tết cổ truyền và thể hiện rõ nét văn hóa riêng của Hội An, được lưu truyền từ đời này sang đời khác.
 
dinh hoi an
Cây nêu tại di tích đình Hội An - Ảnh: Quang Ngọc
 
     Ở góc độ nhân văn, việc dựng nêu đánh dấu khoảng thời gian con người tạm gác lại những lo toan, vất vả của đời sống thường nhật để nghỉ ngơi, sum vầy bên gia đình và gửi gắm ước vọng về một năm mới an lành, thuận lợi, no đủ. Đồng thời cũng là dịp cố kết cộng đồng, gắn kết các thành viên trong gia đình, làng xóm lại với nhau, đặc biệt là giúp các thế hệ trẻ hiểu và trân trọng hơn những phong tục tốt đẹp của cha ông ta để lại, từ đó nâng cao ý thức gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Ngoài ra, tục dựng cây nêu còn mang giá trị thẩm mỹ cao được thể hiện qua việc trang trí cây nêu với những chiếc đèn lồng xinh xắn cùng những giỏ tre đan đựng các vật phẩm, những vật trang trí như cờ, xuân liên, chuông gió không chỉ làm đẹp cảnh sắc mùa xuân mà còn gợi lên vẻ đẹp đậm chất truyền thống đô thị cổ.

     Từ những giá trị trên, có thể thấy tục dựng nêu đóng vai trò hết sức quan trọng trong đời sống văn hóa - tín ngưỡng của người dân Hội An, được hình thành qua bao lớp thế hệ, góp phần tạo nên nét văn hóa đặc trưng của một vùng đất có bề dày lịch sử lâu đời. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau, tục dựng cây nêu ngày Tết ở Hội An bị suy giảm và mai một trong thời gian dài. Nhằm phục hồi những giá trị tốt đẹp của tục dựng nêu ngày Tết, năm 2012, trên cơ sở tham mưu của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hoá Hội An, UBND thành phố Hội An (cũ) đã ban hành kế hoạch tổ chức các hoạt động Hội Tết dân tộc Nhâm Thìn - 2012 (Kế hoạch số 2309/KH-BTC vào ngày 12/12/2011), trong đó hoạt động Phục dựng cây nêu ngày Tết. Từ đó đến năm 2025, UBND thành phố Hội An đã đưa hoạt động dựng nêu vào chương trình Tết hằng năm nhằm lan tỏa giá trị văn hóa đặc trưng của tập tục đến với người dân, du khách, tạo thêm không khí rộn ràng vui tươi trong những ngày giáp Tết và đầu năm mới. Theo nhiệm vụ đươc giao, Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An (nay là Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An) đã chủ trì hoạt động Phục dựng cây nêu ngày Tết. Qua công tác phát động, hướng dẫn dựng nêu, số lượng đơn vị, doanh nghiệp, di tích ở các địa phương tham gia dựng và đăng ký chấm chọn tăng dần hằng năm. 

     Bảng 1: Thống kê số lượng đơn vị tham gia “Dựng cây nêu ngày Tết” giai đoạn 2012 - 2025
 
Năm Số lượng đơn vị
được phát động		 Số đơn vị tham gia Số giải thưởng
2012 86 13 13
2013 100 21 11
2014 150 35 9
2015 150 35 10
2016 150 26 12
2017 150 30 14
2018 150 30 14
2019 150 32 15
2020 150 31 15
2021 150 32 16
2022 42 42 19
2023 150 44 20
2024 78 48 23
2025 13 (xã/phường) 52 23

     Qua bảng thống kê trên cho thấy số đơn vị lượng tham gia dựng nêu ngày Tết ngày càng tăng. Năm 2012, phát động gần 90 đơn vị thì chỉ có 13 đơn vị tham gia. Sau 10 năm phục dựng (tức đến năm 2022), số lượng đơn vị tham gia đạt 44 đơn vị, tăng hơn ba lần so với năm 2012. Kể từ đó đến nay, số lượng đơn vị tham gia hội thi tăng ổn định, đến năm 2025 có đến 52 đơn vị tham gia, con số cao nhất từ trước đến nay.
 
cay neu dinh son phong
Cây nêu tại đình Sơn Phô - Ảnh: Hồng Việt
 
     Để tạo điều kiện và khuyến khích chủ di tích, cơ quan, đơn vị và doanh nghiệp tham gia “Dựng cây Nêu ngày Tết”, thành phố cũng quyết định ban hành giá trị giải thưởng đối với các đơn vị tham gia hội thi mang tính truyền thống, phù hợp với thuần phong mỹ tục. Theo đó, giá trị giải Nhất là 2.500.000 đồng, giải Nhì 2.000.000 đồng, giải Ba 1.000.000 đồng, giải Khuyến khích 500.000 đồng. Từ năm 2024, mức giá trị được điều chỉnh tăng với 04 giải A, mỗi giải 5.000.000 đồng; 06 giải B, mỗi giải 3.500.000 đồng; 10 giải C, mỗi giải 1.500.000 đồng. Ngoài ra, cũng trao thêm 03 giải thưởng tập thể tương đương với 2.000.000 đồng, 1.500.000 đồng và 1.000.000 đồng cho những địa phương có số lượng đăng ký tham gia dựng nêu nhiều và có chất lượng nhất.

     Năm 2021 - 2022, tình hình khó khăn do ảnh hưởng của đại dịch Covid-19, để tạo điều kiện cho cộng đồng trong công tác bảo tồn tục dựng cây nêu ngày tết, thành phố đã hỗ trợ cho mỗi đơn vị tổ chức dựng nêu với mức 1.000.000 đồng.

     Có thể thấy, nhờ những nỗ lực không ngừng trong công tác bảo tồn thuần phong mỹ tục từ UBND thành phố và Trung tâm, tục dựng cây nêu ở Hội An từng có thời gian đứt quãng nay không chỉ được phục dựng ở các điểm cơ quan, di tích, nhà văn hóa,… mà còn được dựng tại các điểm trường học, doanh nghiệp. Số lượng đơn vị đăng ký dựng nêu ngày càng tăng, điều này cho thấy tục dựng nêu ngày càng được cộng đồng người dân tham gia, hưởng ứng.

     Trong bối cảnh kinh tế - xã hội, khoa học công nghệ ngày càng phát triển và hội nhập quốc tế ngày một sâu rộng như hiện nay, chắc chắn nhiều loại hình di sản văn hoá sẽ bị tác động mạnh mẽ. Để tục dựng cây nêu ngày Tết tiếp tục duy trì và phát triển trong cộng đồng, cần:

     - Tiếp tục đẩy mạnh công tác truyền thông, thông tin: Những bài nghiên cứu, bài viết liên quan đến tục dựng nêu, nhất là những bài viết về thông báo hội thi “Dựng cây nêu ngày Tết”bên cạnh cập nhật thường xuyên trên website Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An - hoianheritage.danang.gov.vn, trang facebook Di sản Hội An, zalo Trung tâm,... việc đăng tải trên các trang mạng xã hội sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp cận đến công chúng và khách du lịch tìm hiểu, nhìn nhận giá trị, nắm bắt thông tin kịp thời về thời gian, địa điểm và các hoạt động liên quan đến tục dựng nêu.

     - Mặc dù công tác bảo tồn và phát huy tục dựng cây nêu ngày Tết được quan tâm, chú trọng, song trên thực tế vẫn chưa thực sự được phát huy một cách bền vững. Hiện nay vẫn chưa có một đề án, một chương trình mang tính hệ thống nhằm bảo tồn và phát huy tục dựng cây nêu bền vững trong đời sống văn hóa cộng đồng. Tục dựng nêu chưa được nghiên cứu, quy hoạch và tổ chức một cách bài bản khiến mỹ tục này chưa phát huy hết giá trị văn hóa, tâm linh và giáo dục vốn có. Đồng thời, trước sự tác động mạnh mẽ của đô thị hóa cùng sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế - xã hội hiện đại, không gian thực hành tín ngưỡng ngày càng thu hẹp. Đặc biệt là khi chủ thể nắm giữ những giá trị di sản là các vị trưởng lão trong làng xóm ngày một giảm đi vì tuổi tác, lớp trẻ hầu như chưa quan tâm nhiều đến việc gìn giữ, kế thừa và phát huy tục dựng nêu nên càng đáng lo ngại. Do đó, cần phải có đề án và giải pháp bền vững lâu dài:

     + Khuyến khích cộng đồng người dân tham gia dựng nêu: “Con người là chủ thể của văn hóa bởi vì văn hóa đã và đang được tạo nên bởi con người”[1]. Tuy nhiên, cũng chính con người có thể làm biến đổi hoặc khiến một giá trị văn hóa dần mai một, thậm chí biến mất. Tục dựng cây nêu ngày Tết - một tập tục được ông cha truyền lại qua nhiều thế hệ - đã từng bị suy giảm, mai một do tác động của những biến đổi xã hội. Cộng đồng cư dân chính là chủ thể thực hành tập tục dựng nêu và giữ vai trò then chốt trong việc bảo tồn, duy trì và phát huy giá trị của mỹ tục này. Vì vậy, để khuyến khích sự tham gia tích cực của cộng đồng cư dân trong công tác bảo tồn tục dựng nêu, trước hết cần chú trọng nâng cao nhận thức cộng đồng về ý nghĩa và tầm quan trọng của việc gìn giữ, phát huy phong tục truyền thống của vùng đất Hội An bằng cách:

     (1) Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, phổ biến sâu rộng về ý nghĩa lịch sử - văn hóa, tâm linh cũng như vai trò của tục dựng nêu trong đời sống tín ngưỡng, tinh thần của cư dân Hội An;

     (2) Tăng cường sự tiếp cận của thế hệ trẻ đối với tập tục bằng cách lồng ghép nội dung này vào các hoạt động sinh hoạt ngoại khóa, trải nghiệm văn hóa tại các cơ sở giáo dục trên địa bàn thành phố;

     (3) Khuyến khích vai trò của các bậc cao niên, những người quản lý di tích, trưởng xóm, tổ dân phố trong việc duy trì và thực hành tập tục dựng nêu thông qua các chính sách đãi ngộ, tôn vinh nghệ nhân và người có công gìn giữ phong tục. Đồng thời, cần chú trọng việc truyền dạy nghi lễ dựng nêu cho thế hệ trẻ; khuyến khích sự sáng tạo và tiếp nối truyền thống bằng việc tổ chức các hội thi vẽ tranh, sáng tác, tìm hiểu về cây nêu với những hình thức và phần thưởng phù hợp, hấp dẫn.

     (4) Huy động các nguồn lực từ cộng đồng, doanh nghiệp... tham gia hoạt động  dựng nêu ngày Tết.

     + Xây dựng hồ sơ đề nghị cấp thẩm quyền ghi danh Tục dựng nêu ngày Tết ở Hội An vào Danh mục quốc gia về Di sản văn hóa phi vật thể. Tục dựng nêu là một trong những tập tục đặc trưng tại Đô thị cổ Hội An hàm chứa nhiều giá trị văn hóa - lịch sử và nhân văn sâu sắc, giữ vai trò quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của cư dân. Nhờ vậy mà tục dựng nêu có tiềm năng lớn trong việc góp phần đa dạng hóa các sản phẩm du lịch văn hóa nơi đây. Xét từ những giá trị và ý nghĩa mà tục dựng cây nêu mang lại, tập tục này hoàn toàn phù hợp với các tiêu chí lựa chọn di sản văn hóa phi vật thể được quy định trong Luật Di sản Văn hoá năm 2024 và các văn bản hướng dẫn liên quan. Việc ghi danh trong Danh mục quốc gia về Di sản văn hóa phi vật thể không chỉ là sự ghi nhận chính thức đối với những giá trị văn hóa đặc sắc của tập tục, mà còn tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho công tác bảo tồn, truyền dạy, phục hồi và quảng bá, qua đó góp phần gìn giữ và phát huy một di sản văn hóa quý báu cho các thế hệ mai sau.

     Và, có thể khẳng định rằng, bảo tồn di sản để phát huy di sản. Do đó, cần:

     + Quảng bá tục dựng nêu trên các nền tảng mạng xã hội: Giải pháp này khá hiệu quả nhờ tính tiện lợi, chi phí thấp và việc tiếp cận thông tin nhanh chóng đối với mọi người. Thông qua các hình thức truyền thông sinh động như video ngắn, bài viết kể chuyện,... tục dựng nêu không chỉ được giới thiệu như một nghi lễ truyền thống ngày Tết mà còn được nhìn nhận như một biểu tượng văn hóa mang giá trị lịch sử, tâm linh và nhân văn sâu sắc. Hoạt động này góp phần kết nối di sản với đời sống đương đại, thu hút sự quan tâm của thế hệ trẻ, đồng thời mở rộng phạm vi quảng bá đến du khách trong nước và trên thế giới, qua đó nâng cao nhận thức và ý thức bảo vệ di sản.

     + Liên kết với các công ty du lịch: Tục dựng nêu mang nhiều ý nghĩa cùng các giá trị độc đáo, đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên một nét văn hóa đặc trưng của Đô thị cổ Hội An. Nhờ vậy, tục dựng nêu có tiềm năng lớn trong việc phát triển du lịch nơi đây, nhất là phát triển loại hình du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng. Hiện nay, tại Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung, xu hướng phát triển loại hình du lịch văn hóa gắn với cộng đồng cư dân đang được đầu tư chú trọng. Dựa trên số liệu của Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO), loại hình du lịch gắn với văn hóa chiếm tới xấp xỉ 40% tổng số du khách quốc tế và đang có chiều hướng gia tăng đáng kể[2]. Do đó, việc liên kết với các công ty du lịch là một hướng đi tất yếu và mang tính chiến lược nhằm phát huy hiệu quả giá trị của tục dựng nêu trong bối cảnh phát triển du lịch bền vững. Thông qua sự hợp tác với các công ty lữ hành, tục dựng nêu có thể được lồng ghép vào các chương trình, tour du lịch văn hóa - cộng đồng, chẳng hạn như tour trải nghiệm Tết cổ truyền tại Hội An, tour tìm hiểu tín ngưỡng dân gian hay hoạt động tái hiện nghi lễ dựng nêu dành cho khách du lịch, một mặt bảo tồn và phát huy di sản, cũng đồng thời tạo kế sinh nhai cho cộng đồng địa phương.

     Nhìn chung, trong bối cảnh đô thị hóa, hiện đại hoá diễn ra nhanh chóng, nhiều giá trị truyền thống dần bị lãng quên, tục dựng nêu ở Hội An cũng không nằm ngoài quy luật đó. Không gian thực hành ngày càng thu hẹp, số người am hiểu ý nghĩa và quy trình dựng nêu ngày càng ít, khiến tập tục từng gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của cư dân phố cổ dần trở nên mờ nhạt trong ký ức cộng đồng. Tuy nhiên, chính từ thực trạng ấy, nhận thức về vai trò và giá trị của tục dựng nêu đã được nhìn nhận lại, trở thành động lực để các cấp chính quyền và cộng đồng địa phương quan tâm hơn đến công tác bảo tồn và phát huy. Việc khôi phục tục dựng nêu trong hơn thập kỷ qua không chỉ giúp “đánh thức” một di sản văn hóa từng có nguy cơ thất truyền, mà còn khẳng định sức sống bền bỉ của các giá trị văn hóa truyền thống trong dòng chảy của xã hội đương đại. Đặc biệt, việc đưa ra một số đề xuất giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy tục dựng cây nêu ngày Tết ở Đô thị cổ Hội An là thực sự cần thiết, cần được quan tâm, chú trọng, để tục dựng nêu - một trong những mỹ tục của đô thị cổ không một lần nữa bị lãng quên như cách mà người ta vẫn thường hay nói: Ông đồ vẫn còn đấy, qua đường không ai hay…

Tài liệu tham khảo:
1. Trịnh Hoài Đức (2005), Gia Định Thành thông chí, hậu học Lý Việt Dũng dịch và chú giải, Tiến sĩ Huỳnh Văn Tới hiệu đính và giới thiệu, Nxb. Tổng hợp Đồng Nai.
2. Quốc Sử quán Triều Nguyễn (2006), Đại Nam Thực Lục chính biên, Kỷ thứ ba (từ 1841 - 1847), Cao Huy Giu, Trịnh Đình Rư, Trần Huy Hân, Nguyễn Trọng Hân - Viện Sử học - Viện khoa học xã hội Việt Nam phiên dịch, Hoa Bằng hiệu đính, Tập 6, Nxb. Giáo dục.
3. Quang Minh, Nguyễn Thị Thu Trang (2012), “Vai trò của cộng đồng nhìn từ góc độ bảo tồn di sản”, Tạp chí Di sản Văn hóa, Số 4 (41).
4. Nguyễn Cường, Liễu Chi (2021), Thông tin về hoạt động “Phục dựng cây nêu ngày Tết” trên địa bàn thành phố Hội An trong 10 năm qua”, Nguồn: https://hoianheritage.net/vi/trao-doi-chuyen-nganh/chuyen-de-nghien-cuu- trao-doi/thong-tin-ve-hoat-dong-phuc-dung-cay-neu-ngay-tet-tren-dia- ban-thanh-pho-hoi-an-trong-10-nam-qua-974.html,        truy     cập      ngày 12/12/2025.
[1] Quang Minh, Nguyễn Thị Thu Trang (2012), “Vai trò của cộng đồng nhìn từ góc độ bảo tồn di sản”, Tạp chí Di sản Văn hóa, Số 4 (41), tr.18-23.
[2] UNWTO. Tourism   and      Culture            Synergies. https://www.e- unwto.org/doi/pdf/10.18111/9789284418978.

Tác giả: Đoàn Cẩm Giang

Nguồn tin: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây