Vai trò của Hội An trong sự hình thành chữ Quốc ngữ từ góc nhìn giao lưu văn hóa
- Thứ năm - 14/05/2026 23:43
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Trong tiến trình lịch sử văn hóa Việt Nam, sự ra đời của chữ Quốc ngữ không chỉ là một bước chuyển biến về phương diện ngôn ngữ, mà còn là kết quả của quá trình giao lưu và tiếp biến sâu sắc giữa các nền văn hóa.
Từ góc nhìn này, thương cảng Hội An - trung tâm giao thương quốc tế sầm uất của Đàng Trong từ thế kỷ XVI - XVII nổi lên như một không gian trung gian đặc biệt, nơi diễn ra sự gặp gỡ, tương tác và chuyển hóa giữa các yếu tố văn hóa Đông - Tây. Chính môi trường đa văn hóa, đa ngôn ngữ cùng chính sách cởi mở của chính quyền bản địa đã tạo điều kiện, tiền đề ban đầu cho quá trình hình thành chữ Quốc ngữ.
Từ đầu thế kỷ XVII, Hội An không chỉ thu hút thương nhân mà còn trở thành điểm đến của các cộng đồng di cư mang động cơ tôn giáo, đặc biệt là người Nhật Công giáo. Sau sắc lệnh cấm đạo năm 1614 tại Nhật Bản, nhiều tín đồ đã rời quê hương để tìm nơi hành đạo, trong đó Hội An, Đàng Trong là một điểm đến quan trọng. Sự hiện diện này không chỉ làm gia tăng yếu tố quốc tế của thương cảng mà còn tạo ra một môi trường giao lưu tôn giáo đặc biệt, nơi Thiên Chúa giáo có điều kiện phát triển. Giáo sĩ Alexandre De Rhodes đã ghi lại sự kiện này trong Lịch sử vương quốc Đàng Ngoài như sau: “Có rất nhiều giáo dân, kể từ năm 1614 bắt đầu có sắc lệnh cấm đạo, đã kéo nhau lũ lượt đi, nhất là vào mùa chay, và cả ngoài mùa này nữa, mỗi năm ba hay bốn lần, để được xưng tội với các cha dòng biết tiếng Nhật và rước lễ, và mỗi lần có tới ba hay bốn chiếc tàu. Họ đi tự do, lấy cớ buôn bán. Và cứ thế gần mười năm nay họ tiếp tục và rất được mãn nguyện và an ủi về thiêng liêng… Nhưng vua cấm đạo hung bạo đã không cho được an ủi này và ra lệnh lên án xử tử hết các công dân nếu còn vượt biển ra khỏi lãnh thổ và truyền cho những người ở nước An Nam phải trở về Nhật vì sợ có người sẽ hồi hương với chức linh mục để thừa hành nhiệm vụ trong nội địa nước nhà…”[1].
Từ đầu thế kỷ XVII, Hội An không chỉ thu hút thương nhân mà còn trở thành điểm đến của các cộng đồng di cư mang động cơ tôn giáo, đặc biệt là người Nhật Công giáo. Sau sắc lệnh cấm đạo năm 1614 tại Nhật Bản, nhiều tín đồ đã rời quê hương để tìm nơi hành đạo, trong đó Hội An, Đàng Trong là một điểm đến quan trọng. Sự hiện diện này không chỉ làm gia tăng yếu tố quốc tế của thương cảng mà còn tạo ra một môi trường giao lưu tôn giáo đặc biệt, nơi Thiên Chúa giáo có điều kiện phát triển. Giáo sĩ Alexandre De Rhodes đã ghi lại sự kiện này trong Lịch sử vương quốc Đàng Ngoài như sau: “Có rất nhiều giáo dân, kể từ năm 1614 bắt đầu có sắc lệnh cấm đạo, đã kéo nhau lũ lượt đi, nhất là vào mùa chay, và cả ngoài mùa này nữa, mỗi năm ba hay bốn lần, để được xưng tội với các cha dòng biết tiếng Nhật và rước lễ, và mỗi lần có tới ba hay bốn chiếc tàu. Họ đi tự do, lấy cớ buôn bán. Và cứ thế gần mười năm nay họ tiếp tục và rất được mãn nguyện và an ủi về thiêng liêng… Nhưng vua cấm đạo hung bạo đã không cho được an ủi này và ra lệnh lên án xử tử hết các công dân nếu còn vượt biển ra khỏi lãnh thổ và truyền cho những người ở nước An Nam phải trở về Nhật vì sợ có người sẽ hồi hương với chức linh mục để thừa hành nhiệm vụ trong nội địa nước nhà…”[1].
Nhà thờ Công giáo tại Hội An. Ảnh: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An
Trong bối cảnh đó, Hội An trở thành một trung tâm truyền giáo sớm của Dòng Tên. Năm 1615, phái đoàn truyền giáo từ Macao gồm các giáo sĩ Francesco Bozomi, Diego Carvalho và ba thầy dòng trong đó có hai thầy dòng người Nhật[2], đã đến Hội An để thiết lập cơ sở truyền giáo đầu tiên ở Đàng Trong: “Mậu dịch phát đạt với Cochin China bắt nguồn từ những khu định cư của người Nhật ở Touron (nay là Đà Nẵng) và Faifo (Hội An). Những thừa sai Dòng Tên tiên khởi được phái từ Macao đến các cảng này là Diego Carvalho, bị trục xuất khỏi Nhật Bản vào năm 1614 và Francesco Bozomi. Cả hai đến vào tháng 1 - 1615. Carvalho coi sóc các Ki-tô hữu Nhật Bản tại Faifo”[3]. Điều đáng chú ý là mục tiêu ban đầu của họ không chỉ hướng đến người Việt, mà trước hết là phục vụ cộng đồng tín hữu Nhật Bản, qua đó cho thấy tính chất “trung gian văn hóa” đặc thù của Hội An.
Như vậy, khác với nhiều khu vực khác, hoạt động truyền giáo tại Hội An diễn ra trong một không gian đã có sẵn nền tảng đa văn hóa, đa tôn giáo, tạo điều kiện cho sự lan tỏa và thích nghi của các yếu tố văn hóa ngoại lai.
Trong môi trường đó, các giáo sĩ Dòng Tên không chỉ thực hiện sứ mệnh tôn giáo mà còn tiến hành nghiên cứu ngôn ngữ bản địa nhằm phục vụ việc truyền bá giáo lý. Đáng chú ý, nhiều giáo sĩ đến Hội An có nền tảng đa ngôn ngữ, đặc biệt là tiếng Nhật, cho phép họ giao tiếp với cộng đồng tín hữu Nhật và thông qua đó tiếp cận người Việt. Trong số các giáo sĩ có mặt tại Hội An, đáng chú ý là cha Francisco de Pina: “Ông là người giỏi tiếng Nhật nên có thể truyền giáo cho những thương nhân Nhật Bản ở đây. F.Pina đến vùng Thanh Chiêm bỏ tiền ra mua đất làm nhà thờ và ông ở đó để học tiếng người địa phương. Trong tất cả những người truyền đạo thì F.Pina là người duy nhất không cần thông dịch. Ông nghiên cứu tiếng nhờ những người dân địa phương; đến năm 1622, F.Pina cơ bản hoàn tất việc chuyển hóa ngôn ngữ từ âm tiếng Việt sang chữ viết Latinh. Ông mở trường dạy tiếng Việt cho các giáo sĩ trong đó có Antonio de Fontes (người Bồ Đào Nha) và Alexander de Rhodes (người Pháp)”[4].
Qua đó cho thấy rằng Hội An không chỉ là nơi truyền giáo, mà còn là trung tâm diễn ra quá trình Latinh hóa tiếng Việt, nơi tương tác liên tục giữa các nhà truyền giáo và cộng đồng bản địa. Một đóng góp đặc biệt quan trọng của Hội An trong quá trình này là vai trò của cộng đồng người Nhật Công giáo. Không chỉ là đối tượng truyền giáo, họ còn là lực lượng trung gian giúp kết nối các giáo sĩ phương Tây với xã hội bản địa. Thực tế cho thấy, ngay từ những năm đầu, các giáo sĩ đã dựa vào người Nhật để làm thông ngôn và hỗ trợ truyền giáo[5].
Bản thân nhiều giáo sĩ cũng thông thạo tiếng Nhật, cho thấy tiếng Nhật đã đóng vai trò như một “ngôn ngữ cầu nối” trong giai đoạn đầu tiếp xúc. Ngoài ra, sự hiện diện của các tu sĩ và trợ sĩ người Nhật trong các phái đoàn truyền giáo càng làm tăng tính đa ngôn ngữ của môi trường này.
Đáng chú ý, cộng đồng người Nhật không chỉ hỗ trợ về ngôn ngữ mà còn đóng vai trò bảo trợ cho các giáo sĩ trong những giai đoạn khó khăn. Giáo sĩ Francisco de Pina khi bị truy đuổi đã được giáo hữu Nhật tại Hội An che giấu và giúp đỡ: “Đầu năm 1616, linh mục Francisco de Pina đến và ở Đà Nẵng, giữa năm 1616 bị săn đuổi, linh mục Pina được giáo hữu Nhật Bản ở Hội An đem về che giấu và ở lại đây cho tới đầu năm 1617 mới đi Quy Nhơn”[6]. Điều này cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa giáo sĩ và cộng đồng tín hữu, qua đó góp phần duy trì liên tục hoạt động truyền giáo và nghiên cứu ngôn ngữ.
Bên cạnh đó, các hoạt động tôn giáo tại Hội An cũng diễn ra trong môi trường đa sắc tộc. Tại đây tồn tại đồng thời các cộng đoàn Công giáo người Nhật, người Hoa và người Việt, mỗi cộng đoàn có cơ sở riêng nhưng cùng nằm trong một không gian chung. Chính sự đa dạng này đã tạo điều kiện cho việc trao đổi và học hỏi ngôn ngữ theo nhiều chiều, góp phần thúc đẩy quá trình chuẩn hóa cách ghi âm tiếng Việt.
Một yếu tố không thể bỏ qua là chính sách cởi mở của chính quyền chúa Nguyễn. Theo đó, chính quyền Đàng Trong đã cho phép các cộng đồng ngoại quốc như người Nhật và người Hoa cư trú, buôn bán và duy trì phong tục riêng[7]. Đồng thời, hoạt động truyền giáo tuy có lúc bị kiểm soát nhưng vẫn có không gian tồn tại và phát triển trong thời gian dài.
Chính môi trường chính trị - xã hội tương đối linh hoạt này đã giúp Hội An trở thành trung tâm truyền giáo quan trọng trong suốt giai đoạn 1615 - 1665, với sự hiện diện của nhiều giáo sĩ thuộc các quốc tịch khác nhau. Đây cũng là nơi diễn ra các hoạt động giảng đạo, biên soạn giáo lý bằng tiếng bản địa và đào tạo giáo sĩ, những yếu tố trực tiếp góp phần vào quá trình hình thành chữ Quốc ngữ.
Trong bối cảnh đó, Hội An có thể được xem là một trong những “cái nôi” của chữ Quốc ngữ, không chỉ vì có sự hiện diện của các giáo sĩ tiên phong, mà còn vì hội tụ đầy đủ các điều kiện cần thiết: môi trường đa văn hóa, nhu cầu giao tiếp đa ngôn ngữ, sự hỗ trợ của cộng đồng tín hữu và chính sách tương đối cởi mở của chính quyền Đàng Trong.
Từ góc nhìn giao lưu văn hóa, có thể khẳng định rằng Hội An giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình hình thành chữ Quốc ngữ. Nơi đây không chỉ là trung tâm tiếp nhận các yếu tố văn hóa ngoại lai, mà còn là môi trường sản sinh và chuyển hóa ngôn ngữ. Sự kết hợp giữa cộng đồng cư dân đa dạng, đặc biệt là người Nhật Công giáo, hoạt động truyền giáo của các giáo sĩ Dòng Tên, cùng với nhu cầu thực tiễn trong giao tiếp và truyền bá tôn giáo đã tạo nên những điều kiện đặc biệt để tiếng Việt được Latinh hóa. Chính vì vậy, chữ Quốc ngữ cần được nhìn nhận như một sản phẩm của quá trình giao lưu văn hóa sâu sắc, trong đó Hội An là một trung tâm tiêu biểu của sự gặp gỡ văn hóa Đông - Tây trong lịch sử dân tộc.
Như vậy, khác với nhiều khu vực khác, hoạt động truyền giáo tại Hội An diễn ra trong một không gian đã có sẵn nền tảng đa văn hóa, đa tôn giáo, tạo điều kiện cho sự lan tỏa và thích nghi của các yếu tố văn hóa ngoại lai.
Trong môi trường đó, các giáo sĩ Dòng Tên không chỉ thực hiện sứ mệnh tôn giáo mà còn tiến hành nghiên cứu ngôn ngữ bản địa nhằm phục vụ việc truyền bá giáo lý. Đáng chú ý, nhiều giáo sĩ đến Hội An có nền tảng đa ngôn ngữ, đặc biệt là tiếng Nhật, cho phép họ giao tiếp với cộng đồng tín hữu Nhật và thông qua đó tiếp cận người Việt. Trong số các giáo sĩ có mặt tại Hội An, đáng chú ý là cha Francisco de Pina: “Ông là người giỏi tiếng Nhật nên có thể truyền giáo cho những thương nhân Nhật Bản ở đây. F.Pina đến vùng Thanh Chiêm bỏ tiền ra mua đất làm nhà thờ và ông ở đó để học tiếng người địa phương. Trong tất cả những người truyền đạo thì F.Pina là người duy nhất không cần thông dịch. Ông nghiên cứu tiếng nhờ những người dân địa phương; đến năm 1622, F.Pina cơ bản hoàn tất việc chuyển hóa ngôn ngữ từ âm tiếng Việt sang chữ viết Latinh. Ông mở trường dạy tiếng Việt cho các giáo sĩ trong đó có Antonio de Fontes (người Bồ Đào Nha) và Alexander de Rhodes (người Pháp)”[4].
Qua đó cho thấy rằng Hội An không chỉ là nơi truyền giáo, mà còn là trung tâm diễn ra quá trình Latinh hóa tiếng Việt, nơi tương tác liên tục giữa các nhà truyền giáo và cộng đồng bản địa. Một đóng góp đặc biệt quan trọng của Hội An trong quá trình này là vai trò của cộng đồng người Nhật Công giáo. Không chỉ là đối tượng truyền giáo, họ còn là lực lượng trung gian giúp kết nối các giáo sĩ phương Tây với xã hội bản địa. Thực tế cho thấy, ngay từ những năm đầu, các giáo sĩ đã dựa vào người Nhật để làm thông ngôn và hỗ trợ truyền giáo[5].
Bản thân nhiều giáo sĩ cũng thông thạo tiếng Nhật, cho thấy tiếng Nhật đã đóng vai trò như một “ngôn ngữ cầu nối” trong giai đoạn đầu tiếp xúc. Ngoài ra, sự hiện diện của các tu sĩ và trợ sĩ người Nhật trong các phái đoàn truyền giáo càng làm tăng tính đa ngôn ngữ của môi trường này.
Đáng chú ý, cộng đồng người Nhật không chỉ hỗ trợ về ngôn ngữ mà còn đóng vai trò bảo trợ cho các giáo sĩ trong những giai đoạn khó khăn. Giáo sĩ Francisco de Pina khi bị truy đuổi đã được giáo hữu Nhật tại Hội An che giấu và giúp đỡ: “Đầu năm 1616, linh mục Francisco de Pina đến và ở Đà Nẵng, giữa năm 1616 bị săn đuổi, linh mục Pina được giáo hữu Nhật Bản ở Hội An đem về che giấu và ở lại đây cho tới đầu năm 1617 mới đi Quy Nhơn”[6]. Điều này cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa giáo sĩ và cộng đồng tín hữu, qua đó góp phần duy trì liên tục hoạt động truyền giáo và nghiên cứu ngôn ngữ.
Bên cạnh đó, các hoạt động tôn giáo tại Hội An cũng diễn ra trong môi trường đa sắc tộc. Tại đây tồn tại đồng thời các cộng đoàn Công giáo người Nhật, người Hoa và người Việt, mỗi cộng đoàn có cơ sở riêng nhưng cùng nằm trong một không gian chung. Chính sự đa dạng này đã tạo điều kiện cho việc trao đổi và học hỏi ngôn ngữ theo nhiều chiều, góp phần thúc đẩy quá trình chuẩn hóa cách ghi âm tiếng Việt.
Một yếu tố không thể bỏ qua là chính sách cởi mở của chính quyền chúa Nguyễn. Theo đó, chính quyền Đàng Trong đã cho phép các cộng đồng ngoại quốc như người Nhật và người Hoa cư trú, buôn bán và duy trì phong tục riêng[7]. Đồng thời, hoạt động truyền giáo tuy có lúc bị kiểm soát nhưng vẫn có không gian tồn tại và phát triển trong thời gian dài.
Chính môi trường chính trị - xã hội tương đối linh hoạt này đã giúp Hội An trở thành trung tâm truyền giáo quan trọng trong suốt giai đoạn 1615 - 1665, với sự hiện diện của nhiều giáo sĩ thuộc các quốc tịch khác nhau. Đây cũng là nơi diễn ra các hoạt động giảng đạo, biên soạn giáo lý bằng tiếng bản địa và đào tạo giáo sĩ, những yếu tố trực tiếp góp phần vào quá trình hình thành chữ Quốc ngữ.
Trong bối cảnh đó, Hội An có thể được xem là một trong những “cái nôi” của chữ Quốc ngữ, không chỉ vì có sự hiện diện của các giáo sĩ tiên phong, mà còn vì hội tụ đầy đủ các điều kiện cần thiết: môi trường đa văn hóa, nhu cầu giao tiếp đa ngôn ngữ, sự hỗ trợ của cộng đồng tín hữu và chính sách tương đối cởi mở của chính quyền Đàng Trong.
Từ góc nhìn giao lưu văn hóa, có thể khẳng định rằng Hội An giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình hình thành chữ Quốc ngữ. Nơi đây không chỉ là trung tâm tiếp nhận các yếu tố văn hóa ngoại lai, mà còn là môi trường sản sinh và chuyển hóa ngôn ngữ. Sự kết hợp giữa cộng đồng cư dân đa dạng, đặc biệt là người Nhật Công giáo, hoạt động truyền giáo của các giáo sĩ Dòng Tên, cùng với nhu cầu thực tiễn trong giao tiếp và truyền bá tôn giáo đã tạo nên những điều kiện đặc biệt để tiếng Việt được Latinh hóa. Chính vì vậy, chữ Quốc ngữ cần được nhìn nhận như một sản phẩm của quá trình giao lưu văn hóa sâu sắc, trong đó Hội An là một trung tâm tiêu biểu của sự gặp gỡ văn hóa Đông - Tây trong lịch sử dân tộc.
[1] Alexander De Rhodes (2016), Lịch sử vương quốc Đàng Ngoài, Hồng Nhuệ và Nguyễn Khắc Xuyên dịch, tái bản lần thứ 1, Nxb Khoa học xã hội, tr.74.
[2] Xem thêm Nguyễn Văn Hoàn (1991), “Hội An, một trung tâm giao tiếp văn hoá thế giới của Việt Nam ở thế kỷ XVII”, Bài in trong Kỷ yếu hội thảo quốc tế về Đô thị cổ Hội An, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr.273-283.
[3] Joseph Jennes, CICM (2008), Lịch sử giáo hội công giáo Nhật Bản, Phil. Nguyễn Hữu Anh Vương và Jos. Trương Văn Thơm dịch, Nxb Tôn giáo, tr.236. Xem thêm Hà Triệu Huy (2019), “Dấu ấn và vai trò của văn hóa Ki-tô giáo ở thương cảng Hội An thế kỷ XVI-XVII, Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế Giao lưu văn hóa tại các thương cảng quốc tế thời trung đại ở Việt Nam và Đông Nam Á.
[4] Dẫn theo Nguyễn Phước Tương, “Sự du nhập của Thiên Chúa giáo vào Hội An thời các chúa Nguyễn”, chuyeend Roland Jacques. L’ oeuvre de quelques pionniers portugais dans le domaine de la linguistique vietnamienne j’us qu’en 1650. Institut national des langues et civilisations orientales. Paris 1995 (chuyên đề thuộc đề tài Nghiên cứu, biên soạn địa chí Hội An).
[5] Xem thêm Nguyễn Thị Vĩnh Linh (2019), “Ảnh hưởng của Bồ Đào Nha ở Hội An (Việt Nam) và Malacca (Malaysia) trong thế kỷ XVI - XVII – Một nghiên cứu đối sánh”, Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế Giao lưu văn hóa tại các thương cảng quốc tế thời trung đại ở Việt Nam và Đông Nam Á.
[6] Phạm Phước Tịnh, “Một số thông tin về người Nhật Công giáo ở Hội An thế kỷ 17”, Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, Thông tin nghiên cứu Bảo tồn Di sản, Tập 3 (63)-2023, Nxb Đà Nẵng.
[7] Cristoforo Borri (1998), Xứ Đàng Trong năm 1621, Nxb Tp. Hồ Chí Minh, tr.98.