Tết Trung thu trong đời sống văn hóa tín ngưỡng của cư dân Hội An
- Chủ nhật - 20/09/2026 22:00
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Tết Trung thu là một dịp sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng truyền thống giàu giá trị biểu đạt, được cư dân Hội An duy trì và tổ chức hàng năm.
Tết Trung thu phản ánh đời sống tín ngưỡng dân gian và lưu giữ dấu ấn của tư duy nông nghiệp lúa nước và truyền thống văn hóa thương mại, dịch vụ phương Đông từ xa xưa để lại tại vùng đất Hội An. Ảnh: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An
Trong quá trình tồn tại và thích ứng với đời sống cộng đồng, lễ hội - tập quán xã hội và tín ngưỡng này đã hình thành các lệ tục, quan niệm, thực hành cùng những sản phẩm vật chất và tinh thần mang những nét đặc trưng của Hội An. Qua đó, Tết Trung thu không chỉ phản ánh đời sống tín ngưỡng dân gian mà còn lưu giữ những dấu ấn của tư duy nông nghiệp lúa nước và truyền thống văn hóa thương mại, dịch vụ phương Đông từ xa xưa để lại tại vùng đất Hội An.
Từ xa xưa, tại các gia đình, miếu, lăng, đình làng ở Hội An đã có tục cúng lễ vào ngày sóc - vọng hàng tháng. Người dân quen gọi là cúng mồng Một, cúng rằm. Lễ vật cúng sóc - vọng tại các gia đình rất đơn giản, không cầu kỳ, đại khái là sắm ít hoa quả, xôi chè (rất ít người cúng mặn); vàng bạc, kim ngân, áo đất (còn gọi là áo binh), gạo muối, trầu, cau… Một số nhà có thêm bát cháo trắng, trong bát để nhiều muỗng (thìa) để cúng thí thực cô hồn. Người ta đặt một bàn nhỏ hoặc một mâm ở trước cửa nhà, chưng những lễ vật kể trên mà cúng. Đối tượng cúng bái chủ yếu là thập loại cô hồn các đẳng, các vong vô danh vô vị (gọi đầy đủ là hữu danh vô vị, hữu vị vô danh) và những vị thần được thờ tự trong gia đình. Lễ cúng này cũng với mục đích cầu an, bố thí, mong muốn gia đình bình yên, buôn may bán đắt, mưa thuận gió hòa[1].
Vào các rằm lớn trong năm như rằm tháng Giêng (Tết Nguyên tiêu), rằm tháng Tư (Phật đản), rằm tháng Bảy (Vu lan) và rằm tháng Tám (Trung thu), mâm lễ được sửa soạn kỹ lưỡng, lễ vật phong phú hơn. Theo quan niệm dân gian, rằm Trung thu là thời điểm người xưa có thể quan sát trăng để dự đoán thời tiết và mùa màng, thể hiện qua câu tục ngữ “Muốn ăn lúa tháng Năm, trông trăng rằm tháng Tám”. Từ Trung thu (trung tuần tháng Tám) trở đi cũng là thời điểm ở Hội An bước vào mùa mưa bão, lũ lụt; các hoạt động sản xuất, nghề nghiệp ngoài trời gặp nhiều khó khăn, đồng thời đây cũng là thời điểm mãn mùa, đánh dấu kết thúc một chu kỳ sản xuất. Lúc này, người dân, các làng và cộng đồng nghề ngiệp tổ chức tế Thu, vừa để cảm tạ trời đất, thần, Phật đã đã phù trợ trong năm, vừa bày tỏ ước vọng về cuộc sống bình, mùa màng thuận lợi và công việc làm ăn hanh thông. Đây cũng là thời điểm cộng đồng cùng nhau nhìn lại chu kỳ sản xuất trong năm, thể hiện sự gắn kết giữa tín ngưỡng, sinh kế và đời sống cộng đồng.
Một trong những biểu hiện vật chất tiêu biểu và đặc trưng của Tết Trung thu ở Hội An là mâm cỗ Trung thu, được chuẩn bị chu đáo và đa dạng những sản vật địa phương, trong đó nổi bật là bánh nướng, bánh dẻo mang hình mặt trăng.
Theo quan niệm dân gian truyền thống, Tết Trung thu là thời điểm âm thịnh, vì vậy cư dân Hội An cho rằng cần sử dụng những hình thức tạo sinh khí, dương khí để cân bằng âm - dương, xua đuổi tà khí, cầu mong cuộc sống bình an, mùa màng bội thu. Trong hệ thống tín ngưỡng dân gian gắn với Tết Trung thu ở Hội An, Thiên cẩu được xem là một vật linh có năng lực siêu nhiên, có khả năng trấn áp, xua đuổi những yếu tố được quan niệm là bất lợi đối với con người và cộng đồng.
Trong tục rước Thiên cẩu, các yếu tố tạo nên nguồn năng lượng dương khí mạnh mẽ từ tiếng pháo nổ, âm thanh vang dội của trống, thanh la, xập xõa cùng ánh sáng bập bùng của đuốc và những chiếc đèn lồng soi đường tạo nên một không gian vừa náo nhiệt vừa rực sáng, có tác dụng xua tan âm khí, trấn áp tà khí trong không gian sinh sống và làm ăn của con người, qua đó gửi gắm ước vọng về may mắn, bình an và thuận lợi. Vì vậy, khi đoàn rước đi qua, gia chủ thường chủ động báo tin, mời đoàn rước Thiên cẩu vào nhà và chuẩn bị sẵn một túi vải điều treo giải trước cửa để tỏ lòng thành kính, cảm tạ. Sau khi vào nhà, Thiên cẩu trước hết thực hiện nghi thức múa tại gian thờ, trước bàn thờ tổ tiên, sau đó di chuyển và múa quanh các gian nhà, nhằm xua đuổi tà khí, mang lại sinh khí và sự bình an cho gia đình.
Tuy là linh vật linh thiêng, song đạo cụ múa Thiên cẩu vốn dĩ do bàn tay con người chế tạo nên. Theo quan niệm tín ngưỡng dân gian ở Hội An, để đạo cụ này trở thành vật linh có khả năng thực hiện chức năng bảo hộ, trấn áp tà khí, người dân còn thực hành nghi thức “khai quang điểm nhãn” cho Thiên cẩu tại các cơ sở tín ngưỡng, đình làng hoặc những nơi gắn với cộng đồng của các đội múa Thiên cẩu sinh sống.
Trong khu vực nội thị, các đội Thiên cẩu dù ở gần hay xa, nhiều đội thường tìm đến miếu Quan Công, một di tích tín ngưỡng nổi tiếng linh thiêng trong đời sống cộng đồng cư dân Hội An để thực hiện nghi thức này trước khi xuất hành. Vào ngày xuất hành, đội múa chuẩn bị một đĩa tiết gà hoặc châu sa, một cây bút lông đặt trên bàn thờ. Sau khi cúng bái, thầy cúng cầm bút lông chấm vào châu sa, tay bắt ấn, miệng đọc thần chú làm phép và điểm châu sa vào giữa mắt của thiên cẩu[2]. Quan niệm dân gian này cho rằng, sau khi được truyền linh khí, mắt Thiên cẩu mới có thần, nhìn và trừ khử được tà khí.
Bên cạnh nghi thức khai quan, điểm nhãn, thắp hương (nhang) trên sừng Thiên cẩu cũng là một thực hành nhằm góp phần linh thiêng hóa linh vật trước khi đoàn múa xuất hành. Người ta buộc vào sừng Thiên cẩu một nắm hương vừa được ban phép trước bàn thờ thần. Sừng Thiên cẩu là một bộ phận đặc biệt của linh vật, mang ý nghĩa linh thiêng và được liên tưởng đến sự kết nối giữa trời, đất và con người. Hương cắm vào sừng được xem như một cách tiếp thêm linh lực cho Thiên cẩu, tạo nên sức mạnh để trấn áp ma quỷ, xua đuổi tà khí và bảo vệ con người. Đáng chú ý, nghi thức này có những nét tương đồng về ý nghĩa và giá trị tâm linh với tục thắp hương vào đầu mũi ghe thuyền trước lúc ra khơi của cư dân Hội An.
Từ xưa tới nay, những gia đình có trẻ sơ sinh, trẻ con hay bệnh tật, khóc quấy, khó nuôi, thì việc rước Thiên cẩu vào nhà trong dịp tết Trung thu có thể giúp tăng cường dương khí, xua đuổi tà khí, cầu cho trẻ khoẻ mạnh, mau ăn chóng lớn. Sau khi Thiên cẩu múa lạy trước bàn thờ gia tiên, gia đình có thể thực hiện việc làm phép trừ phong cho đứa trẻ bằng cách người lớn đưa đầu đứa trẻ vào miệng Thiên cẩu rồi đưa ra.
Trong những năm tháng đời sống còn nhiều khó khăn, người dân cho biết không phải gia đình nào cũng có điều kiện thuê hoặc rước Thiên cẩu về nhà để trừ tà. Tuy nhiên, đối với những gia đình có con nhỏ, họ tin chắc vào thiên phước chỉ đến một lần trong năm khiến nhiều gia đình cố gắng giành dụm tiền để chuẩn bị lễ vật, bỏ tiền vào túi vải điều và chờ đoàn Thiên cẩu đến, nhờ ban phúc lành cho đứa con của họ. Tục lệ này vẫn được duy trì trong đời sống cộng đồng Hội An đến nay, vì vậy hiện nay không ít những gia đình trẻ dù bận rộn hay sinh sống, làm việc ở xa vẫn mong muốn đưa con trở về Hội An vào dịp Tết Trung thu để tham gia các sinh hoạt truyền thống và thực hành tục rước Thiên cẩu.
Các bài bản múa Thiên cẩu truyền thống từ xa xưa, cũng như các hình thức múa lân, sư, rồng được thực hành phổ biến ngày nay, đều thể hiện những ước vọng của cộng đồng về một cuộc sống bình an, may mắn và thuận lợi. Múa Thiên cẩu ở Hội An là một hình thức diễn xướng dân gian gắn với tết Trung thu, các bài múa được trau chuốt, điều chỉnh qua thời gian nhưng về cơ bản vẫn lưu giữ được những bài bản, động tác đặc trưng truyền thống. Đây chính là yếu tố tạo nên giá trị riêng của múa Thiên cẩu trong đời sống văn hóa Hội An.
Điều làm nên sức hấp dẫn của nghệ thuật trình diễn dân gian múa Thiên cẩu ở Hội An không chỉ nằm ở tính sôi động, đẹp mắt của các động tác mà còn được tạo nên bởi chiều sâu tín ngưỡng, các quan niệm và những thông điệp văn hóa dân gian được gửi gắm trong từng động tác biểu diễn. Mỗi bài bản, điệu bộ đều hàm chứa những ý nghĩa nhất định, được thể hiện qua các bài biểu diễn như: màn ăn lá đa, các màn ăn giải là nải chuối đặt trên chiếc ghế vuông, đồng tiền đặt trong thau nước dưới đất, ăn quả cam, màn đăng thiên phun lửa, màn thiên cẩu tranh tài với Hồng Hài Nhi… Ở đây, tư duy văn hóa tổng hợp, tôn trọng tự nhiên của con người Á Đông nói chung được cụ thể hóa, vũ đạo hóa thành các động tác múa hàm súc, ý nghĩa, thể hiện mối liên hệ biện chứng giữa: Trời - Đất - Người - Vật trong hoạt động múa Thiên cẩu, một nét đặc sắc của văn hóa Tết Trung thu ở Hội An. Trong bài múa còn xen kẽ các các màn biểu diễn kỹ thuật rất ngoạn mục như: phun lửa tung hứng, chưng cộ, trèo cây (đăng thiên), ăn pháo... nhằm tăng phần sinh động, gay cấn, thu hút người xem.
Khi các hoạt động Tết Trung thu kết thúc, theo lệ truyền thống trước đây, người dân không mang đầu Thiên cẩu bị hư hỏng về nhà mà đem đến một bãi đất trống để thực hiện nghi thức hóa tro. Nghi thức này mang ý nghĩa hóa thân linh vật, trả nó về bầu trời, về vũ trụ, chấm dứt một giai đoạn hoạt động của Thiên cẩu. Sau nghi thức hóa tro, những đạo cụ phục vụ hoạt động múa Thiên cẩu bị hư hỏng nhiều hoặc vì những lý do khác không được đội múa tiếp tục sử dụng trong mùa sau cũng được đem đốt đi. Trong khi đó, những đầu Thiên cẩu còn có khả năng sử dụng được giữ lại cho mùa Trung thu sau sẽ được các đội múa gửi tại một di tích tín ngưỡng gần nhà.
Sau khi các đoàn Thiên cẩu và lân, sư, rồng hoàn thành các hoạt động và rời đi, tại các gia đình, hội quán, người lớn làm lễ cúng tạ ơn thần linh, gia tiên, sau đó thực hiện nghi thức hạ lộc, cùng nhau thưởng trà, dùng bánh và ngắm trăng, dự đoán thời tiết và mùa màng. Trong khi đó, đối với trẻ em, thì sung sướng chờ đón thời khắc được phá cỗ và tham gia các đám rước đèn, múa Thiên cẩu, múa lân, sư, rồng.
Trong đời sống hiện nay, khi các hình thức sinh hoạt văn hóa ngày càng đa dạng và chịu sự tác động mạnh mẽ của quá trình đô thị hóa, du lịch và giao lưu văn hóa, hy vọng rằng những nếp sinh hoạt văn hóa truyền thống ngày Tết Trung thu ở Hội An sẽ được thế hệ trẻ quê hương giữ gìn, phát huy, biết chọn lọc những giá trị phù hợp từ di sản để chuyển hóa thành chất liệu cho đời sống tinh thần ngày một đẹp và ý nghĩa hơn.
[1] Tống Quốc Hưng (2004), Báo cáo kết quả khảo sát lễ Tết Trung thu, Tư liệu lưu tại Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An.
[2] Trần Văn An, Trương Hoàng Vinh (2010), Múa thiên cẩu, Nxb Dân Trí, tr.124.