Nhà tranh tre ở Hội An
- Thứ hai - 10/08/2026 21:46
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Cây tre là một hình ảnh hết sức quen thuộc, gắn bó mật thiết với đời sống của người Việt Nam từ bao đời nay. Không chỉ là loại thực vật phổ biến ở làng quê, cây tre còn có tính đa dụng cao, hiện diện trong hầu hết các lĩnh vực của đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng dân cư.
Xóm nhà tranh. Ảnh: Vĩnh Tân
Tre dùng dựng nhà, làm bờ rào, chòi canh. Tre được đan lát thành các vật dụng quen thuộc như rổ, nong, nia... Tre làm giường, rèm, đòn gánh, làm cán cuốc, xẻng, làm vó, cần câu, làm thúng chai, ghe nan. Măng tre còn là một loại thực phẩm dân dã, phổ biến trong bữa cơm gia đình.
Từ rất sớm, các học giả phương Tây khi đến An Nam đã ghi nhận sự hiện diện phổ biến của tre và nhà tranh tre. Trong tác phẩm Đế quốc An Nam và người dân An Nam: Tổng quan về địa lý, sản vật, kỹ nghệ, phong tục và tập quán An Nam xuất bản năm 1889 có mô tả rằng: “Điều đập vào mắt du khách, ấn tượng đầu tiên là hình ảnh nông thôn được bao phủ hết tầm mắt bởi những lũy tre xanh rờn và rất đẹp”[1]. Những ngôi nhà được dựng bằng cột tre, vách đan bằng tre rồi trát đất sét, cửa trập tre đan, mái lợp cỏ hoặc rạ, “và như thế người ta có một ngôi nhà, đó không phải là một lâu đài, nhưng trở nên nơi tôn nghiêm của gia đình, đủ cho các nhu cầu và chu toàn tốt đẹp, theo tập quán”[2].
Vì tre đóng vai trò quan trọng, cho nên một đời sống không có tre dường như là điều rất khó hình dung đối với các cụ ngày xưa. Trong hồi ký của mình (xuất bản năm 1903), Paul Doumer - Toàn quyền Đông Dương (1897 – 1902) - đã ghi chép rằng vào năm 1894, ông Nguyễn Trọng Hợp là thành viên trong sứ bộ An Nam đi Paris để thay mặt vua An Nam chào tổng thống Pháp. Khi đặt chân đến Pháp, điều khiến các thành viên sứ bộ triều Nguyễn vô cùng ngạc nhiên là... họ không nhìn thấy tre. Ông Hợp đã hỏi người Pháp: “Thế các ông làm việc, các ông ăn ở, các ông sống bằng cách nào vậy?”. Người Pháp vẫn sống, vẫn làm việc được mà không cần đến tre, và “điều đó kỳ diệu đến nỗi họ phải mất một thời gian để hiểu được cuộc sống không có tre. Bởi trong đời sống của người An Nam ở Bắc Kỳ, Trung Kỳ cũng như Nam Kỳ, cây tre có rất nhiều tác dụng, trong mọi lúc mọi nơi”[3].
Thông thường, kiến trúc bằng vật liệu cứng chắc ngày xưa chỉ dành cho những nơi thờ tự và những cung điện. Nhà dân hầu hết làm bằng tranh tre, mái lợp rơm rạ, và chỉ được phép làm nhà trệt. Đây là loại hình nhà ở của những người không dư dả về tài chính. Người ta mua trữ sẵn “tre và tranh, chỉ tre và tranh” thôi. Công việc ấy người ta làm có khi vài ba tháng mới xong, vì ít khi họ có đủ tiền mua vật liệu trong một lúc. Rồi một ngày kia được giờ tốt, thầy địa [lý] cắm hướng, bà con xóm mạc xúm lại làm thành một cái đồ dùng, mà họ gọi là cái nhà[4]. Khâu lựa tre rất quan trọng, một số kinh nghiệm trong dân gian đã được đúc kết qua nhiều đời như sau: chọn tre già, thẳng; chặt tre vào mùa hanh khô để cây kiệt nước, không sinh mối mọt; không dùng những cây tự chết vì là những cây có bệnh, độ bền vững kém; không dùng tươi ngay, mà phải ngâm nước nhiều tháng để tre có khả năng chống được mối mọt. Phải kiêng “thứ nhất cộc ngà, thứ nhì xà leo” tức là không sử dụng những cây tre gãy mất ngọn, cây bị dây leo quấn quanh hằn vết lên thân cây như rắn quấn do chịu lực kém, nhanh mục nát[5]...
Ở Hội An cũng vậy, nhà tranh tre từng là loại hình kiến trúc phổ biến. Theo hồi ức của các bậc cao niên, nếu lùi thời gian lại khoảng vài chục năm trước, ở khu vực vùng ven như Thanh Hà, Cẩm Kim, Cẩm Châu, Cẩm Thanh… phần lớn nhà ở đều là nhà tranh tre; nhà rường chỉ xuất hiện ở một số ít gia đình khá giả. Ngay cả những người làm nghề nung gạch, nung ngói ở làng gốm Thanh Hà cũng chủ yếu sống trong những ngôi nhà tranh tre giản dị.
Qua phỏng vấn hồi cố, được biết bố cục tổng thể của ngôi nhà thường gồm nhà chính, nhà phụ (nhà ngang), gian bếp, sân vườn và tường rào, cổng ngõ. Nhà chính nằm giữa khuôn viên, kiểu thức phổ biến là nhà 3 gian, 3 gian 1 chái, 3 gian 2 chái. Nhà không có hiên, cửa phên liếp đóng mở bằng cây chống. Hệ khung nhà toàn bộ làm bằng tre, mái lợp tranh. Với cột tre, phần gốc chôn xuống nền đất, ngọn hướng lên trên. Kèo ghép bằng hai cây tre liên kết với cột, cũng đặt theo chiều phía dưới là gốc, trên là ngọn. Đòn đông là một cây tre thẳng, dài, không chắp nối, gốc đặt ở hướng Đông (hướng quy ước, tức phía bên trái nhà theo hướng từ trong nhìn ra). Nhà ngang vuông góc với nhà chính, quay mặt vào sân trước, cũng được làm bằng tranh tre với quy mô nhỏ hơn.
Vách bao che ngôi nhà là các tấm phên tre, bên ngoài có thể phủ thêm một lớp tranh hoặc trát phân trâu, dầu rái để chống mối mọt và hạn chế gió lùa. Nhà ở những khu vực cao, ít chịu tác động lũ lụt, phên vách làm bằng cốt tre, đắp đất sét. Máng xối tại vị trí mái giao nhau giữa nhà chính và nhà ngang được đan bằng tre, trát 2 mặt bằng dầu rái để trám trít các khe hở và chống thấm, chống mối mọt, tăng độ bền.
Những cây tre đẹp nhất được dùng làm cột, kèo cho gian giữa nhà chính, nơi đặt bàn thờ tổ tiên, đón tiếp khách. Và dù nhà nghèo đến đâu chăng nữa thì không gian thờ tự vẫn luôn được coi trọng nhất. Nếu không sắm được chiếc bàn bằng gỗ, thì cũng đóng một chiếc giường tre cao ngang ngực, trên bề mặt ken tre hay đan vỉ, trên cùng trải chiếc chiếu con bằng lác (cói), người bình dân quen gọi là giường thờ. Trên giường thờ cũng đặt đầy đủ chân đèn bằng sành hay gỗ tiện, bát hương, lọ cắm hoa, dĩa để đựng dầu thắp…[6]
Cổng vào nhà có thể chỉ đơn giản dựng bằng cột tre. Hàng rào trồng tre là nhiều vì dễ trồng, lấy tre đó làm nhà, làm chuồng gia súc, đan các vật dụng trong gia đình, làm giàn cho dây bầu bí leo, ủ lá để bón khoai, lấy nhánh để cắm chói trồng đậu tây, khổ qua. Hơn nữa, tre giữ đất tốt, không bị sạt đất trong mùa lụt.
Hiện nay, nhà tranh tre ở Hội An với tính chất và công năng của một không gian văn hóa truyền thống gần như đã biến mất. Cùng với quá trình đô thị hóa, những bụi tre từng gắn bó mật thiết với làng quê cũng dần lùi xa, nhường chỗ cho các công trình xây dựng và hạ tầng đô thị. Ở vùng đô thị, hình ảnh cây tre quen thuộc chỉ xuất hiện vào mỗi dịp Tết đến xuân về, khi các tổ dân phố, đình, miếu dựng cây nêu vươn cao với ý nghĩa xua đuổi tà ma, bảo vệ bình an cho cộng đồng. Hoặc người ta dựng chòi tre nho nhỏ với hệ khung đơn giản, vách phên tre đan, mái tranh trang trí tạo tiểu cảnh để cố gợi chút phong vị Tết xưa. Trong các di tích kiến trúc thì càng hiếm hơn, và hiếm hoi lắm, chúng tôi mới bắt gặp một vật dụng trang trí bằng tre từ xưa còn được giữ lại. Đó là bức tranh làm từ phên tre đan, bên ngoài trát vữa, tô vẽ màu, đóng khung gỗ ở nhà bà Phạm Thị Xuân, tổ dân phố Cẩm Kim, phường Hội An. Tranh gồm 3 mảng, mảng lớn chính giữa vẽ phong cảnh làng quê với nét vẽ thô mộc, mảng nhỏ hai bên ghi chữ Hán. Dù tranh vẽ bị phai mờ, bong một mảng nhỏ làm lộ cốt tre, nhưng chỉ bấy nhiêu đó thôi cũng giúp gợi hoài niệm xưa cũ.
Bức tranh cốt phên tre ở nhà bà Phạm Thị Xuân, Cẩm Kim, phường Hội An. Ảnh: Hoàng Phúc
Ngày trước, nhà tranh tre là kiểu nhà phổ biến của những gia đình nghèo ở nông thôn Việt Nam. Ngày nay, nhà tranh tre được xây dựng một số khu du lịch sinh thái, khu nghỉ dưỡng, nhà hàng sang trọng… để tạo không gian hoài cổ. Dẫu không còn hiện diện nhiều trong đời sống hiện đại, ngôi nhà tranh tre vẫn là một phần ký ức của nhiều thế hệ. Mỗi tấm phên, mái tranh hay hàng rào tre, bụi tre đều gắn với nếp sinh hoạt bình dị của một thời, phản ánh cách con người tận dụng vật liệu sẵn có tại địa phương để tạo dựng nên không gian sống bình dị, gần gũi.
Điều cần được quan tâm lúc này là vốn tri thức dân gian về làm nhà tranh tre như kinh nghiệm chọn và xử lý tre, dựng khung, đan phên, trét đất, dầu rái, kỹ thuật lợp mái... đang dần mai một. May mắn thay, ở khu vực Cẩm Thanh hiện đang duy trì, phát huy tốt nghề làm nhà tre dừa, và nghề này đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể ở loại hình Nghề thủ công truyền thống vào năm 2024. Đây là tiền đề, là động lực để tiếp tục việc thực hành, đào tạo và truyền nghề, hứa hẹn hình ảnh ngôi nhà tranh tre sẽ còn hiện hữu thêm một thời gian dài nữa tại các làng quê Hội An.
[1] Jules Silvestre (2020), Đế quốc An Nam và người dân An Nam: Tổng quan về địa lý, sản vật, kỹ nghệ, phong tục và tập quán An Nam, Phan Tín Dụng dịch, Nxb Đà Nẵng, trang 107.
[2] Jules Silvestre (2020), sđd, trang 109.
[3] Paul Doumer (2015), Xứ Đông Dương, Nxb Thế giới, trang 273.
[4] Hoàng Như Tiếp, Kiến trúc ánh sáng, in trên Ngày nay, số 77 và 78 năm 1937.
[5] Lược dẫn theo Chu Quang Trứ (1996), Kiến trúc dân gian truyền thống Việt Nam, Nxb Mỹ thuật, trang 147, 152.
[6] Thạch Phương, Nguyễn Đình An chủ biên (2010), Địa chí Quảng Nam – Đà Nẵng, NXB Khoa học Xã hội, trang 894.