Nghề gốm Thanh Hà - Từ truyền thống đến thích ứng trong đời sống đương đại
- Thứ sáu - 09/10/2026 04:51
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Nằm bên dòng Thu Bồn, làng gốm Thanh Hà là một trong những làng nghề thủ công truyền thống lâu đời, nổi tiếng tại Hội An.
Làng gốm Thanh Hà nằm bên dòng Thu Bồn, vị trí địa lý thuận lợi trong giao thông, đi lại. Ảnh: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An
Trải qua hơn 400 năm hình thành và phát triển, nghề gốm vẫn được các thế hệ cư dân gìn giữ, trao truyền và duy trì trong đời sống cộng đồng. Sức sống của làng nghề không chỉ thể hiện ở sự tiếp nối kỹ thuật và kinh nghiệm sản xuất truyền thống, mà còn cho thấy khả năng thích ứng của cộng đồng làm nghề trước những biến đổi về điều kiện sinh hoạt, nhu cầu tiêu dùng và thị trường.
Làng gốm Thanh Hà nay thuộc tổ dân phố Nam Diêu, phường Hội An Tây, thành phố Đà Nẵng. Như nhiều làng nghề khác ở Hội An, nghề gốm Thanh Hà được hình thành khá sớm, gắn với quá trình cư dân từ Thanh - Nghệ - Tĩnh di chuyển vào phương Nam khai khẩn, lập làng. “Nghề gốm Thanh Hà sớm phát triển ở Hội An do vị trí địa lý hội đủ các yếu tố hỗ trợ cho hoạt động sản xuất gốm. Vào đầu thế kỷ XX trở về trước, Nam Diêu ở cận nơi có trữ lượng đất sét là ấp An Bang, Thanh Chiếm (Thanh Hà - Hội An), Thanh Chiêm (Điện Bàn). Mặt khác Nam Diêu là cồn - đảo, phía bắc, tây, nam giáp Lai Nghi, Thu Bồn và nằm cận tỉnh lộ 607, cách không xa quốc lộ 1A nên rất thuận tiện cho việc tiếp nhận nguyên liệu, trao đổi hàng bằng đường bộ, thủy”[1].
Ngay từ buổi đầu, nghề gốm đã gắn chặt với những nhu cầu thiết thực của đời sống. Những chiếc nồi, niêu, trả, om, vại, ấm, bếp vịt... phục vụ việc nấu nướng và chứa đựng thức ăn, đồ đạc; gạch, ngói phục vụ xây dựng nhà cửa. Một số sản phẩm còn phục vụ các nghề thủ công khác, như vật dụng dùng trong nghề dệt, nghề làm đường như cái vại ươm tơ, âu suốt đựng dệt chỉ, cái muống/mú để lọc đường[2].
Khi Hội An trở thành một thương cảng phát triển sầm uất, sản phẩm gốm, sành Thanh Hà cũng tham gia vào mạng lưới trao đổi hàng. Những lái buôn gốm bằng ghe bầu giữ vai trò trung gian, đưa sản phẩm từ Thanh Hà đến nhiều nơi, đồng thời trao đổi lấy thóc, hải sản và những sản phẩm khác[3]. Gốm Thanh Hà còn cung cấp các sản phẩm phục vụ xây dựng, trong đó có ngói cong bằng đất nung, gạch lát nền và nhiều loại vật liệu khác.
Có thể thấy, nghề gốm Thanh Hà ngay từ quá trình hình thành đã tồn tại trong mối quan hệ chặt chẽ với nhu cầu của cộng đồng cư dân và thị trường. Chính sự gắn bó ấy tạo nền tảng để nghề được duy trì qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, khi điều kiện sản xuất, nhu cầu tiêu dùng và thị trường đã có những thay đổi sâu sắc, việc duy trì nghề truyền thống không thể chỉ dựa vào việc lặp lại những phương thức cũ. Muốn tiếp tục tồn tại, nghề phải có khả năng thích ứng và tìm kiếm những hướng đi phù hợp với đời sống hiện đại.
Trước hết là sự thay đổi về sản phẩm trước những biến đổi của nhu cầu tiêu dùng. Sự phát triển của các sản phẩm bằng kim loại, nhựa, thủy tinh và nhiều vật liệu công nghiệp khác đã làm thay đổi thói quen sử dụng của người dân. Một số sản phẩm gốm từng phổ biến trong đời sống vì thế được sản xuất ít dần, thậm chí không còn xuất hiện thường xuyên như trước. Từ chỗ chủ yếu sản xuất những vật dụng phục vụ sinh hoạt hằng ngày, gốm Thanh Hà từng bước mở rộng sang nhóm sản phẩm mỹ nghệ, trang trí và quà tặng.
Tượng Phật, tượng Chúa, đèn lồng bằng gốm, các con vật, heo đất, con thổi... xuất hiện bên cạnh những sản phẩm truyền thống. Những sản phẩm này vừa kế thừa kỹ thuật tạo hình của nghề gốm, vừa được điều chỉnh về hình thức và công năng nhằm đáp ứng những nhu cầu mới. Trong đó, con thổi là một sản phẩm lưu niệm dân dã, kết hợp giữa yếu tố truyền thống với sự khéo léo và sáng tạo của người thợ, đồng thời trở thành món quà được sử dụng để tặng du khách sau các chương trình tham quan tại làng gốm.
Thứ hai là đổi mới kỹ thuật và sản phẩm để tiếp cận thị trường mới. Một biểu hiện rõ nét của khả năng thích ứng là việc người làm nghề chủ động nghiên cứu, thử nghiệm và thay đổi sản phẩm. Tại cơ sở gốm Sơn Thủy, anh Nguyễn Viết Lâm và chị Tuyết Nhung đã nghiên cứu, thử nghiệm dòng gốm tráng men trong nhiều năm. Trải qua nhiều lần nung thử thất bại, cùng với việc đúc kết kinh nghiệm và tìm hiểu thêm tri thức nghề, họ đã từng bước làm chủ kỹ thuật và thành công với dòng gốm này. Đây là một hướng phát triển mới của nghề gốm Thanh Hà hiện nay.
Từ kỹ thuật tráng men, nhiều sản phẩm mới được tạo ra như bình hoa, ấm rượu, bộ trà, ly, tách, đĩa, chén… Các sản phẩm được nung ở nhiệt độ khoảng 1.200°C trong thời gian dài, tạo độ chắc, bền và hình thức phù hợp hơn với nhu cầu sử dụng hiện nay. Từ những vật dụng vốn quen thuộc trong đời sống, sản phẩm được điều chỉnh về hình dáng, công năng, kỹ thuật và thẩm mỹ để tiếp cận khách hàng trong nước và quốc tế.
Điều đáng chú ý là sự đổi mới này không đồng nghĩa với việc từ bỏ giá trị truyền thống. Kỹ thuật mới vẫn được phát triển trên nền tảng kinh nghiệm nghề đã được tích lũy qua nhiều thế hệ. Truyền thống vì thế không bị thay thế mà được tiếp tục thông qua những hình thức sản phẩm mới, phù hợp hơn với nhu cầu thị trường.
Thứ ba là mở rộng thị trường và phương thức tiêu thụ sản phẩm. Nếu trước đây sản phẩm gốm chủ yếu phục vụ nhu cầu của cư dân và được trao đổi trong phạm vi tương đối gần, thì hiện nay thị trường của gốm Thanh Hà đã có những thay đổi đáng kể. Các nhà hàng, khách sạn và không gian du lịch ở Hội An thường đặt hàng những sản phẩm gốm để sử dụng, trang trí và góp phần tôn vinh nét đặc trưng của sản phẩm làng nghề truyền thống đến với du khách.
Bên cạnh đó, đầu ra của sản phẩm cũng không còn bó hẹp trong phạm vi làng nghề hay Hội An. Các cơ sở gốm chủ động tham gia hội chợ, hội nghị, sự kiện để giới thiệu và quảng bá sản phẩm, từng bước tìm kiếm thị trường bên ngoài. Một số cơ sở đã có đơn đặt hàng từ các vùng miền khác trong nước và cả nước ngoài.
Sự thay đổi này cho thấy một chuyển biến quan trọng trong cách làm nghề: từ chỗ chủ yếu sản xuất theo nhu cầu sẵn có sang chủ động tìm kiếm khách hàng và thị trường. Đây cũng là điều kiện quan trọng để nghề truyền thống tiếp tục tạo ra sinh kế cho cộng đồng làm nghề.
Thứ tư là chuyển từ bán sản phẩm sang phát triển trải nghiệm nghề. Một thay đổi đáng chú ý của làng gốm Thanh Hà hiện nay là sự phát triển của các hoạt động trải nghiệm chuốt gốm. Nếu trước đây sản phẩm là kết quả cuối cùng của quá trình sản xuất và cũng là đối tượng chính của hoạt động trao đổi, thì ngày nay chính quá trình làm ra sản phẩm cũng trở thành một phần của sản phẩm du lịch.
Các workshop về gốm mang đến cho du khách, đặc biệt là khách quốc tế, những trải nghiệm trực tiếp với nghề. Du khách có thể ngồi bên bàn xoay, tự tay tạo hình một sản phẩm và mang thành quả về nhà. Qua thao tác thực hành, du khách không chỉ sở hữu một sản phẩm mà còn có cơ hội tiếp cận kỹ thuật chế tác, hiểu hơn về nghề và trải nghiệm một phần đời sống của cộng đồng làm gốm.
Đất, lửa, bàn xoay, kỹ thuật chuốt tay, phơi và nung cùng những tri thức dân gian về nghề vẫn được duy trì và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Như vậy, giá trị của nghề không còn chỉ nằm trong bản thân sản phẩm mà còn được mở rộng sang tri thức, kỹ năng, câu chuyện và trải nghiệm. Đây là một hướng thích ứng phù hợp với sự phát triển của du lịch trải nghiệm, vừa mở thêm nguồn thu cho người làm nghề, vừa tạo ra phương thức mới để tri thức nghề được giới thiệu đến du khách.
Từ những thay đổi trên có thể thấy, nghề gốm Thanh Hà hôm nay vừa có sự tiếp nối, vừa có sự sáng tạo. Đất, lửa, bàn xoay, kỹ thuật chuốt tay, phơi và nung cùng những tri thức dân gian về nghề vẫn được duy trì và trao truyền qua nhiều thế hệ. Những yếu tố cốt lõi của nghề không mất đi; thay vào đó, chúng được vận dụng trong những hình thức sản phẩm, phương thức sản xuất và cách thức tiếp cận thị trường mới.
Theo số liệu thống kê, khảo sát hiện nay, làng gốm Thanh Hà có hơn 30 cơ sở với 70 lao động; trước đây có khoảng 23 hộ với 60-70 nhân công. Những con số này cho thấy quy mô và cơ cấu của nghề đã có sự thay đổi, song nghề vẫn đang được duy trì trong cộng đồng cư dân. Việc linh hoạt thay đổi sản phẩm, kỹ thuật, thị trường và phương thức tiếp cận du khách đã góp phần tạo thêm nguồn thu nhập, qua đó tạo điều kiện để người dân tiếp tục gắn bó với nghề.
Từ những vật dụng đời thường đến các sản phẩm du lịch; từ phục vụ nhu cầu của cư dân đến tiếp cận thị trường trong và ngoài nước; từ bán một sản phẩm đơn thuần đến bán cả trải nghiệm về nghề làm gốm, hành trình của làng gốm Thanh Hà cho thấy một quá trình thích ứng liên tục.
Sự tồn tại của một nghề truyền thống vì thế không nhất thiết được đo bằng việc nghề có giữ nguyên như xưa hay không. Quan trọng hơn là những giá trị cốt lõi của nghề có tiếp tục được cộng đồng duy trì, trao truyền và vận dụng trong những điều kiện mới hay không. Ở Thanh Hà, sự thay đổi về sản phẩm, kỹ thuật, thị trường và phương thức phục vụ du lịch đang cho thấy một cách thức tiếp nối như vậy.
Giữ nghề không phải là giữ nguyên mọi thứ, mà là biết điều gì cần giữ, điều gì có thể thay đổi và thay đổi như thế nào để nghề tiếp tục sống trong đời sống đương đại. Có lẽ chính khả năng thích ứng ấy đã góp phần làm nên sức sống của làng gốm Thanh Hà hôm nay.
[1] Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di tích Hội An (2008), Nghề truyền thống Hội An, Sở Văn Thông tin Quảng Nam cấp phép, tr.65.
[2] Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di tích Hội An (2008), sách đã dẫn, tr.71.
[3] Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di tích Hội An (2008), sách đã dẫn, tr.73.