Lụa trong đời sống người Việt tại Đô thị cổ Hội An, thành phố Đà Nẵng
- Thứ hai - 08/06/2026 00:08
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Lụa là một sản phẩm vật chất mang nhiều ý nghĩa, gắn liền với đời sống cư dân người Việt nói chung, cư dân Đô thị cổ Hội An nói riêng qua nhiều thế kỷ.
Trong tiến trình lịch sử dân tộc nói chung, xứ Quảng, Hội An nói riêng, lụa không chỉ là một hàng hóa trao đổi mà còn là một yếu tố cấu thành bản sắc, góp phần định hình diện mạo kinh tế và thẩm mỹ của vùng đất thương cảng sầm uất bậc nhất xứ Đàng Trong vào thế kỷ XVII. Sự phát triển ấy trước hết bắt nguồn từ nền tảng tự nhiên của dòng sông Thu Bồn, nơi phù sa màu mỡ bồi đắp nên những cánh đồng trù phú, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển nông nghiệp, trồng trọt và phát triển các loại rau màu, đặc biệt là nghề trồng dâu nuôi tằm - nguồn cung cấp nguyên liệu quan trọng cho hoạt động dệt lụa và thương mại của xứ Quảng.
Chính từ nền tảng này, lụa dần vượt ra khỏi phạm vi của một sản phẩm tự cung tự cấp để trở thành một thành tố quan trọng trong sự phát triển kinh tế địa phương. Không dừng lại ở điều kiện tự nhiên, sự phát triển của nghề tằm tang còn được gắn liền với các sự kiện lịch sử và các giai thoại dân gian miêu tả về mối lương duyên giữa chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan trong một lần theo cha là Nguyễn Phúc Nguyên (chúa Sãi) đi tuần du vùng Quảng Nam, tình cờ nghe thấy tiếng hát trong trẻo, tha thiết của một người con gái đang hái dâu bên bờ sông Thu Bồn:
Chính từ nền tảng này, lụa dần vượt ra khỏi phạm vi của một sản phẩm tự cung tự cấp để trở thành một thành tố quan trọng trong sự phát triển kinh tế địa phương. Không dừng lại ở điều kiện tự nhiên, sự phát triển của nghề tằm tang còn được gắn liền với các sự kiện lịch sử và các giai thoại dân gian miêu tả về mối lương duyên giữa chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan trong một lần theo cha là Nguyễn Phúc Nguyên (chúa Sãi) đi tuần du vùng Quảng Nam, tình cờ nghe thấy tiếng hát trong trẻo, tha thiết của một người con gái đang hái dâu bên bờ sông Thu Bồn:
“Tai nghe Chúa ngự thuyền rồng,
Cảm thương phận thiếp má hồng nắng mưa.
Thuyền rồng Chúa ngự nơi đâu,
Thiếp thương phận thiếp hái dâu một mình”
Cảm thương phận thiếp má hồng nắng mưa.
Thuyền rồng Chúa ngự nơi đâu,
Thiếp thương phận thiếp hái dâu một mình”
Người con gái ấy là Đoàn Thị Ngọc, là “người huyện Diên Phúc, tỉnh Quảng Nam, bà là con gái thứ 3 của Thạch quận công Đoàn Công Nhạn. Mẹ là phu nhân Vũ thị. Bà là người minh mẫn thông sáng. Năm 15 tuổi, đêm hái dâu ở bãi, trong trăng mà hát. Bấy giờ Hi tôn hoàng đế ta đi chơi Quảng Nam, Thần tông hoàng đế ta theo đi hộ giá. Đêm đáp thuyền chơi trăng. Đỗ thuyền ở gành Điện Châu (bây giờ là bãi Ân Phú tây) câu cá, nghe tiếng hát, lấy làm lạ, sai người đến hỏi, biết là con gái họ Đoàn, cho tiến vào hầu chúa ở tiềm để được yêu chiều lắm. Bà sinh một trai, ấy là Thái tông hoàng đế” [1]. Dù sống trong phủ, song người con gái năm ấy vẫn khuyến khích người dân phủ Thăng Hoa, Điện Bàn phát triển nghề trồng dâu nuôi tằm, phục vụ cho kế sinh nhai của con người. Nhờ vậy mà ở xứ Đàng Trong, đặc biệt ở phủ Thăng Hoa, Điện Bàn, người nào cũng “biết dệt vải lụa vóc đoạn lĩnh là, hoa màu khéo đẹp chẳng kém Quảng Đông”[2].
Chương trình "Hội An - Sắc màu của lụa". Ảnh: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An
Việc phát triển nghề trồng dâu nuôi tằm là minh chứng cho sự thích ứng và sáng tạo linh hoạt của người Việt từ phía Bắc theo các đợt di dân lớn tiến vào vùng đất xứ Quảng để mưu sinh và lập nghiệp. Việc phát triển này đồng thời thể hiện dấu ấn văn hóa riêng biệt về tính nông nghiệp trong văn hóa Việt Nam nói chung, xứ Quảng, Hội An nói riêng mà theo Trần Ngọc Thêm, “chất nông nghiệp thì thể hiện rõ nhất trong chất liệu may mặc”[3]. Chất liệu may mặc của cư dân nơi này chịu sự chi phối nhiều bởi điều kiện thời tiết, khí hậu. Xứ Quảng là vùng đất có khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình trên 25oC, là vùng mà “những tháng hè Sáu, Bảy, Tám trời nóng như thiêu đốt là bởi vì xứ này thuộc miền nhiệt đới mà mặt trời khi đó lên tới đỉnh điểm”[4]. Vì vậy, để có thể thích ứng với điều kiện thời tiết khắc nghiệt ấy, cư dân nơi này đã tận dụng nguồn nguyên liệu từ tơ tằm và chủ động lai tạo nhiều giống tơ tằm khác nhau để dệt nên nhiều loại vải phong phú như tơ, lượt, gấm, vóc, the, lĩnh,…
Trong số những sản phẩm ấy, lụa nổi bật hơn cả nhờ đặc tính nhẹ, rũ, mềm mại và thoáng khí - những yếu tố này lại đặc biệt phù hợp với khí hậu nóng ẩm của khu vực miền Trung. Do đó, lụa không chỉ dành riêng cho tầng lớp quý tộc mà còn được sử dụng một cách phổ biến trong văn hóa mặc thường nhật của nhiều tầng lớp xã hội. Thậm chí ngay cả trong lao động nặng nhọc, họ vẫn mặc lụa mà không quá bận tâm đến việc giữ gìn, bởi nguồn cung dồi dào. Điều này được Cristoforo Borri miêu tả: “Nói tới y phục, họ có vô vàn tơ lụa đến nỗi tiều phu, thợ thủ công cũng dùng vải rất tiện. Hơn một lần, tôi lấy làm thích thú quan sát đàn ông và đàn bà vận chuyển những tảng đá, vôi hay các vật liệu tương tự mà chẳng mảy may giữ cho quần áo họ mang khỏi rách hoặc bẩn”[5]. Ông còn cho biết thêm, “trong những ngày nóng chịu không nổi mà họ vẫn mặc kín đáo không lộ một mảy may da thịt. Họ mặc năm hoặc sáu lớp váy màu sắc khác nhau…”[6]. Còn “đàn ông thì quấn một tấm vải quanh thân thay cho quần chẽn, phần thân trên được che bằng năm hoặc sáu lớp áo dài và rộng bằng lụa rất mịn và nhiều màu…”[7].
Không chỉ dừng lại ở nền kinh tế sản xuất tự cung tự cấp, lụa trở thành sản phẩm hàng hóa đặc trưng hướng đến nhu cầu được trao đổi và buôn bán. Đặc biệt trong bối cảnh xứ Quảng, lụa không chỉ đóng vai trò kinh tế mà còn góp phần tạo dựng danh tiếng văn hóa địa phương. Nhất là khi Hội An trở thành thương cảng quốc tế bậc nhất xứ Đàng Trong vào thế kỷ XVII, lụa nhanh chóng trở thành mặt hàng được ưa chuộng không chỉ trong khu vực mà cả nước ngoài, được xuất khẩu sang nhiều quốc gia trên thế giới như Nhật Bản, Trung Hoa, thậm chí qua trung gian để đến các vùng xa hơn mà theo Borri, “lượng tơ tằm này phong phú đến nỗi không những đủ dùng cho người dân xứ Đàng Trong mà còn cung cấp cho cả Nhật Bản và đưa sang xứ của người Ai Lao, từ nơi đó được chuyển đi Tây Tạng, bởi vì lụa này tuy không mỏng và mịn như lụa Trung Quốc nhưng lại bền hơn nhiều”[8].
Bước sang thế kỷ XIX, do sự thay đổi về địa mạo thuỷ văn, thương cảng Hội An dần suy thoái và nhường vai trò cho cảng Đà Nẵng. Sự thay đổi này tác động sâu rộng đến cơ cấu kinh tế - xã hội địa phương, trong đó có sự suy thoái của nhiều ngành nghề truyền thống, tiêu biểu là nghề trồng dâu nuôi tằm. Năm 1999, Đô thị cổ Hội An được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng đối với sự trở lại của các giá trị văn hóa truyền thống, bao gồm nghề tằm tang. Từ đây, nghề tằm tang từng bước được phục hồi và tái cấu trúc trong mối quan hệ gắn kết với phát triển du lịch và bảo tồn di sản. Minh chứng cụ thể cho việc này là, hiện nay, thành phố Đà Nẵng vẫn duy trì các hoạt động trồng dâu nuôi tằm, đồng thời bảo tồn nhiều làng nghề lụa có lịch sử lâu đời như làng lụa Mã Châu, làng lụa Đông Yên... Đặc biệt, ngoài các cơ sở kinh doanh mặt hàng vải lụa, tơ tằm nằm san sát nhau trên các tuyến đường trong khu phố cổ với các thương hiệu nổi tiếng như A Dong Silk, Thu Thủy, Yaly, Kế Thừa Silk,… Hội An còn có các mô hình phục hồi làng lụa được triển khai theo hướng kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm như làng lụa Hội An. Tại đây, khách du lịch có thể tham gia trực tiếp vào các công đoạn như trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt lụa, qua đó tiếp cận một cách toàn diện quy trình sản xuất truyền thống. Mô hình này không chỉ góp phần duy trì sinh kế cho cộng đồng địa phương mà còn là phương thức bảo tồn văn hóa một cách bền vững.
Song hành với vai trò kinh tế, lụa từ lâu đã gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần và hệ thống biểu tượng của người Việt. Không chỉ là một sản phẩm thủ công phục vụ nhu cầu may mặc, lụa đã in sâu trong đời sống văn nghệ dân gian, đặc biệt là trong ca dao, tục ngữ như một hình ảnh giàu tính ẩn dụ, phản ánh quan niệm về thẩm mỹ, đạo lý và cả thân phận con người trong xã hội truyền thống, đồng thời thể hiện tri thức dân gian của con người được đúc kết trong quá trình lao động và sản xuất: Thân em như tấm lụa đào/Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai hay Nương dâu xanh thắm quê mình/Nắng lên Gò Nổi đượm tình thiết tha/Con tằm kéo kén cho ta/Tháng ngày cần mẫn làm ra lụa đời…
Không những vậy, lụa còn vượt ra khỏi phạm vi của một chất liệu may mặc để trở thành phương tiện biểu đạt văn hóa và nguồn cảm hứng sáng tạo trong nghệ thuật. Nhiều sự kiện văn hóa - nghệ thuật dành riêng cho lụa được tổ chức nhằm tôn vinh giá trị ấy, đặc biệt là sự kết hợp giữa lụa và áo dài đã hình thành một biểu tượng thẩm mỹ đặc trưng của văn hóa Việt Nam nói chung, thành phố Đà Nẵng, Hội An nói riêng mà tiêu biểu là Lễ hội “Áo dài Đà Nẵng - Sắc lụa sông Hàn” (23 - 26/4/2026) và các tọa đàm chuyên đề về áo dài trong đời sống đương đại. Trong đó không thể không nhắc đến chương trình nghệ thuật vô cùng đặc sắc mang dấu ấn của những tà áo dài với những đường nét lụa là đặc trưng tại Đô thị cổ Hội An như diễu hành áo dài “Dáng lụa - Phố Xuân”, nghệ thuật “Hội An - Sắc màu của Lụa” với nội dung chương trình trình diễn thời trang áo dài nghệ thuật tạo nên bức tranh “trên bến dưới thuyền” độc đáo nhằm tôn vinh không gian di sản, vẻ đẹp của tà áo dài truyền thống và nét quyến rũ của người phụ nữ Việt Nam.
Từ những giá trị mà lụa mang lại, có thể khẳng định lụa không chỉ là một sản phẩm kinh tế hay chất liệu may mặc đơn thuần mà còn là một biểu trưng văn hóa mang ý nghĩa lịch sử và xã hội sâu sắc. Đối với Đà Nẵng nói chung và Đô thị cổ Hội An nói riêng, lụa cùng các sản phẩm từ lụa là kết quả của quá trình thích nghi đầy sáng tạo với môi trường tự nhiên, đồng thời phản ánh tri thức dân gian và sự khéo léo của người Việt trên vùng đất này. Trải qua bao thăng trầm trong lịch sử, lụa vẫn giữ nguyên nét mềm mại, yêu kiều vốn có và một lần nữa khẳng định vị thế và vai trò của lụa trên nhiều phương diện. Trong tương lai, lụa và những giá trị từ lụa sẽ ngày càng vươn xa hơn, góp phần nâng cao sinh kế cư dân và phát triển kinh tế địa phương, qua đó góp phần làm phong phú thêm diện mạo đặc sắc nơi Đô thị cổ Hội An trong bối cảnh mới.
[1] Quốc sử quán triều Nguyễn (1993), Đại Nam liệt truyện tiền biên, Quyển 1, Viện sử học, Viện Khoa học Việt Nam, Nxb. Thuận Hóa, Huế, tr.22.
[2] Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, Viện sử học, Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Nxb. Văn hóa - Thông tin, Hà Nội. tr.432-433.
[3] Trần Ngọc Thêm (2001), Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, cái nhìn hệ thống - loại hình, Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh, tr.376.
[4] Cristoforo Borri (2019), Xứ Đàng Trong, Thanh Thư dịch, Nxb. Tổng hợp Tp. Hồ Chí Minh, tr.54.
[5] Cristoforo Borri, Xứ Đàng Trong, sđd, tr.66.
[6] Cristoforo Borri, Xứ Đàng Trong, sđd, tr.85.
[7] Cristoforo Borri, Xứ Đàng Trong, sđd, tr.86.
[8] Cristoforo Borri, Xứ Đàng Trong, sđd, tr.66-67.