Kiến trúc chùa Ông Chú, chùa Bà Mụ ở Hội An qua tư liệu
- Chủ nhật - 24/05/2026 21:39
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Xứ Quảng có một công trình kiến trúc đồ sộ, mang giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và kiến trúc, từng được Viện Viễn Đông Bác Cổ xếp vào danh mục ba di tích tiêu biểu của Hội An vào năm 1930, cùng với Chùa Cầu và Hội quán Triều Châu.
Nhiều học giả nước ngoài đánh giá đây là một trong những công trình kiến trúc đặc sắc bậc nhất Quảng Nam: “Khách bác cổ Âu Á đến đây du lãm chẳng ai là không khen, chụp ảnh cho là một kiến trúc đẹp nhất Quảng Nam”[1]. Đó chính là Cẩm Hải nhị cung - công trình tín ngưỡng tiêu biểu do cộng đồng người Minh Hương ở Hội An xây dựng. Công trình ban đầu được xây dựng tại một vị trí khác chưa xác định rõ, trước khi được dời về vị trí hiện nay.
Cẩm Hải nhị cung là công trình gồm hai ngôi miếu: Cẩm Hà cung nằm phía bên trái (theo hướng từ trong di tích nhìn ra) và Hải Bình cung nằm phía bên phải. Đây không phải là nơi thờ Phật nên cách gọi “chùa” theo thói quen dân gian chưa thật sự chính xác, mà chỉ thờ một hệ thống các vị thần dựa theo tín ngưỡng của người Minh Hương (gọi đúng là miếu). Trong đó, Cung Cẩm Hà thờ chính là Bảo Sanh Đại Đế, phối thờ Tam thập lục tướng nên người dân địa phương quen gọi là chùa Ông Chú. Cung Hải Bình thờ Thiên Hậu và phối thờ 12 Bà Mụ, vì vậy thường được gọi là chùa Bà Mụ. Trải qua thời gian, tên gọi chùa Bà Mụ dần trở nên phổ biến và được sử dụng rộng rãi trong đời sống cộng đồng. Cũng từ đó, những tên gọi ban đầu như Cẩm Hải nhị cung, Cẩm Hà cung, Hải Bình cung hay chùa Ông Chú càng được ít nhắc đến.
Theo văn bia và các văn tự hiện tồn, chùa có một đợt đại trùng tu vào năm Tự Đức nguyên niên (1848), sau đó tiếp tục được trùng tu vào năm Khải Định thứ 7 (1922). Trải qua thời gian, chùa bị xuống cấp trầm trọng, do không có kinh phí tu bổ, đến năm 1965, làng Minh Hương đã giao chùa cho Tỉnh hội Phật giáo sử dụng làm trường Bồ Đề. Về sau, nơi đây tiếp tục được sử dụng làm trường THCS Nguyễn Duy Hiệu. Hiện nay, chùa chỉ còn lại cổng vào tương đối nguyên vẹn (sau khi được tu bổ và khánh thành vào năm 2018), mặt tiền hướng Tây Nam nhìn ra đường Hai Bà Trưng, phường Hội An, với tên gọi chính thức là Cổng chùa Bà Mụ (Cẩm Hà môn, Hải Bình môn).
Chùa Ông Chú và chùa Bà Mụ đã bị hư hại từ lâu, vì vậy hiện không còn nhiều người dân địa phương lưu giữ ký ức về kiến trúc nguyên gốc của di tích. Qua khảo sát, nền móng của chùa được xác định nằm trong khuôn viên trường THCS Nguyễn Duy Hiệu trên đường Phan Châu Trinh. Tuy nhiên, do nguồn tư liệu liên quan còn khá hạn chế, việc nghiên cứu, phục dựng hay hình dung một cách đầy đủ diện mạo kiến trúc nguyên trạng của chùa vẫn gặp nhiều khó khăn. Dẫu vậy, từ một số hình ảnh tư liệu tiếp cận được, bước đầu có thể khái quát về kiến trúc của chùa này.
Theo bức không ảnh chụp Faifo trong album ảnh tư liệu quân sự thời Pháp thuộc[2] do Không quân Đông Dương (Pháp) thực hiện vào thập niên 1920, bố cục tổng thể của chùa được thể hiện khá rõ nét. Qua tư liệu này có thể thấy khuôn viên chùa có quy mô rộng lớn, phía trước cổng là một khoảng đất trống rộng rãi. Phần cổng vào được thiết kế theo kiểu cuốn thư - phần kiến trúc hiện vẫn còn tồn tại đến ngày nay cùng hệ thống tường rào xây cao bao quanh toàn bộ khuôn viên. Qua cổng vào là một khoảng sân rộng, thoáng đãng, không trồng cây lớn nhằm hạn chế che khuất mặt tiền chùa. Có lối đi dẫn vào mỗi chùa từ các cổng phụ ở hai bên, thay vì đi thẳng vào chùa từ cổng chính, phù hợp với quan niệm và những kiêng kị trong phong thủy truyền thống.
Chùa Ông Chú và chùa Bà Mụ là hai khối công trình giống hệt nhau về quy mô và hình thức kiến trúc, được bố trí đối xứng nhau qua trục thần đạo của hạng mục cổng vào. Mỗi khối công trình gồm các hạng mục tiền đường, chính điện, nhà Đông, nhà Tây liên kết với nhau tạo mặt bằng hình chữ “口” (Khẩu), ở giữa là sân trời. Tiền đường và chính điện được xây dựng theo kiểu nhà 3 gian, tường gạch, mái lợp ngói. Tiếp giáp nếp sau chùa Ông Chú (bên trái) và chùa Bà Mụ (bên phải) có một nếp nhà nhỏ phía ngoài, rất có thể đây là nhà trù. Bức ảnh cũng cho thấy khá rõ có một tường rào theo trục tường mặt tiền của tiền đường, ngăn khuôn viên chùa thành hai phần trước - sau rõ rệt; có lối vào ở khoảng giữa hai ngôi chùa, cổng phụ ở mỗi bên và lối dẫn từ cổng phụ ra nhà trù. Sân vườn bên hông chùa Ông Chú rộng hơn rất nhiều so với phía bên chùa Bà Mụ, và ở phần sân phía sau có thể có thêm một vài công trình phụ trợ khác, tuy nhiên, do chất lượng ảnh tư liệu chưa thật sự rõ nét nên nhận định này vẫn cần tiếp tục được kiểm chứng thêm bằng các nguồn tư liệu khác.
Trong một bức ảnh tư liệu hiếm hoi khác chụp mặt tiền chùa Ông Chú và chùa Bà Mụ[3] (không rõ mốc thời gian), có thể phần nào hình dung rõ hơn về hình thức kiến trúc mặt tiền. Kích thước mỗi gian chùa khá rộng nếu so sánh với một ngôi nhà gỗ thông thường, tường hồi được xây gạch dày, tường mặt tiền hai gian bên cũng xây gạch, trang trí ô hộc, phù điêu. Phần hiên sâu, chỉ ở khu vực gian giữa. Mái lợp ngói ống (?), bờ nóc, bờ chảy trang trí nhiều con giống cầu kỳ. Có thể thấy cấu kiện bông trính gỗ vươn ra khỏi tường mặt tiền theo các trục dọc, con ke đỡ xà ở hiên. Nền hành lang giữa hai khối công trình xây cao có bậc cấp dẫn lên, phía trước xây tường cũng kiểu 3 gian, có trán tường, tạo lối vào ở chính giữa, phào chỉ mang hơi hướm ảnh hưởng kiến trúc Pháp. Ngay phía trước tam cấp có một cột cờ.
Ngoài ra, một bức ảnh tư liệu khác[4] (không rõ mốc thời gian) cho thấy phía trước, bên trái cung Cẩm Hà còn có một ngôi miếu với quy mô nhỏ hơn, nằm cạnh và khuất sau hàng rào, mặt tiền cùng hướng với chùa, chỉ hiển thị phần mái và con giống trang trí trên mái. Hiện vẫn chưa có để cơ sở xác định chính xác tên gọi cũng như chức năng của ngôi miếu này. Ngoài những chi tiết kể trên, còn có hai giếng nước ở hai bên sân trước chùa hiện vẫn còn dấu vết.
Về phần kiến trúc nội thất, thật khó để xác định không gian bên trong chùa bởi những tư liệu liên quan hầu như không còn lưu giữ được. Theo ký ức của người dân địa phương[5], bên trong chùa có nhiều cột gỗ với kích thước lớn[6], cửa làm bằng gỗ bản, to và dày. Khu vực phía trước (tiền đường) không có nhiều chi tiết trang trí cầu kỳ, trong khi không gian thờ tự phía trong hầu như không còn được nhớ rõ, bởi vào thời điểm đó người kể vẫn còn nhỏ tuổi và không dám đi sâu vào bên trong.
Trong tập sách Cẩm nang về xứ An Nam (Guide de l’Annam), do P.Eberhard[7] biên soạn, được A. Challamel phát hành tại Paris năm 1914, đã giới thiệu nhiều thông tin thú vị về khu vực Trung Kỳ, trong đó có Faifoo, Quảng Nam. Đáng chú ý, chùa Bà Mụ được ghi chép như sau[8]: “Đi theo con đường rẽ phải trước lối vào cầu[9], du khách sẽ sớm nhìn thấy ngôi chùa được gọi là chùa Bà Mụ, nơi có mặt tiền đồ sộ khiến người ta lầm tưởng về một quần thể bên trong hùng vĩ, nhưng thực tế không phải vậy. Hai ngôi chùa nghèo nàn bên trong chứa một loạt các hình nhân quỷ dữ thoát ra từ địa ngục Phật giáo và các hình tượng Quan Âm trong các vai trò tự nhiên khác nhau. Những phụ nữ hiếm muộn thường đến đây để dâng lễ vật, nhưng số lượng không đủ đông để ngôi chùa có thể hưng thịnh. Dẫu vậy, mặt tiền vẫn rất đẹp với các khối đá tạc hình trái cây ở các góc, mà một số người thiếu hiểu biết đã lầm tưởng là các biểu tượng tính dục phù hợp với mục đích của ngôi chùa. Sự chênh lệch rõ rệt giữa mặt tiền này và nội thất bên trong thường khiến người ta nghĩ đến một quần thể ban đầu quan trọng hơn nhiều mà nay chỉ còn sót lại mặt tiền chính. Tuy nhiên, không có bằng chứng nào xác nhận giả thuyết này. Truyền thuyết cho rằng ngôi chùa này, hoặc ít nhất là mặt tiền của nó, trẻ hơn một chút so với Chùa Ông (Quan Thánh), tức là ra đời vào khoảng cuối thế kỷ 17”. Có lẽ ông đã nhầm hình tượng Thiên Hậu Thánh Mẫu và 12 bà mụ được thờ bên trong di tích là các hình tượng Quan Âm. Mô tả trên cho thấy sự khác biệt khá rõ giữa vẻ tráng lệ của hệ thống trang trí ngoại thất và không gian nội thất của chùa. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng thời điểm ông P.Eberhard đến, chùa có thể đã ở trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng, bởi so với lần tu bổ vào năm 1848 đến thời điểm ông ghé thăm đã gần 60 năm, từ thực trạng đó, ông đã đưa ra nhận định là “hai ngôi chùa nghèo nàn”.
Từ những tư liệu còn khá khiêm tốn ở trên, có thể nhận thấy chùa Ông Chú, chùa Bà Mụ từng là một quần thể kiến trúc tín ngưỡng quy mô lớn, mang những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và mỹ thuật của cộng đồng Minh Hương tại Hội An. Trải qua nhiều biến động của lịch sử, phần lớn các hạng mục chùa không còn tồn tại nguyên vẹn, tuy nhiên, những dấu tích còn lại cùng các tư liệu ghi chép, hình ảnh và ký ức cộng đồng góp phần giúp hình dung phần nào diện mạo của một ngôi chùa từng rất bề thế và được kiến tạo công phu, tinh xảo. Việc nghiên cứu, tổng hợp và đối chiếu các nguồn tư liệu khác nhau không chỉ có ý nghĩa trong việc nhận diện và phục dựng ký ức về di tích, mà còn góp phần cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa địa phương. Qua đó, chùa Ông Chú, chùa Bà Mụ không chỉ được nhìn nhận như một dấu tích của quá khứ, mà còn trở thành một đối tượng nghiên cứu giàu giá trị, mở ra nhiều hướng tiếp cận và khảo cứu chuyên sâu trong tương lai.
[1] Nhóm nghiên cứu Hội An (2014), Di sản Hán Nôm Hội An, Tập 1: Văn bia, trang 75.
[2] Trích từ cuốn Aéronautique militaire d’Indochine. Escadrille N°2, nguồn: https://humazur.univ-cotedazur.fr/s/humazur/item/9531#?c=&m=&s=&cv=&xywh=1135%2C1399%2C876%2C460
[3] Nguồn: Ảnh lưu trữ Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An.
[4] Nguồn: https://www.ebay.fr/itm/146054489437
[5] Ông Đoàn Hiệp (sinh năm 1948), trước đây nhà ông ở đường Phan Châu Trinh, đối diện cổng trường Nguyễn Duy Hiệu hiện nay.
[6] Một số đá tán rất to của chùa hiện được lưu giữ tại chùa Long Tuyền, phường Hội An Tây.
[7] Philippe Eberhardt là nhà khoa học người Pháp, làm việc tại Huế.
[8] P. Eberhardt (1914), Guide de l’Annam, A. Challamel, trang 57, 58. Người dịch: Phạm Thị Mỹ Tâm.
[9] Ở đây là Chùa Cầu.