Khám thờ trong di tích cổ ở Hội An - Giá trị nghệ thuật và di sản tư liệu
- Thứ ba - 23/06/2026 04:59
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Trong từng di tích ở phố cổ Hội An, ngoài sự cuốn hút về nghệ thuật kiến trúc mang “vẻ đẹp không trùng lặp” với mái ngói rêu phong hoà nhịp cùng những đường nét đắp vẽ uyển chuyển, các chi tiết gỗ chạm trổ công phu tỉ mĩ chứa đựng bao tâm huyết, cảm xúc của nghệ nhân,… thì tại mỗi không gian chức năng là nơi lắng đọng chiều sâu văn hoá, chứa đựng hơi thở và nhịp sống của mỗi gia đình, góp phần tạo nên phần hồn tinh tuý của khu di sản.
Theo kết quả khảo sát thực địa và từ những nghiên cứu trong thời gian qua cho thấy rằng, Khu phố cổ Hội An là nơi hiện diện đa dạng hình thức tín ngưỡng xuất phát từ nhiều nguồn gốc khác nhau như của người Chăm tiền trú, của người Việt và cộng đồng người Hoa, người Nhật và các thành phần dân cư khác… được định hình trong thời kỳ vàng son của Đô thị thương cảng quốc tế Hội An và lưu giữ đến ngày nay. Có thể thấy, trong đó nổi bật là hình thức tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, các bậc tiền hiền khai khẩn hậu hiền khai cơ, thờ Phật, thờ thần như Bô Bô, Phiếm Ái, Đại Càn, Thái Giám Bạch Mã, Thổ Địa, Thành Hoàng, Bạch Thố, Ngũ Hành, Thiên Hậu Thánh Mẫu, Quang Thánh đế quân, Phục ba tướng quân, Bắc đế Trấn vũ, Thần tài, Táo quân, Thần cửa, Thần giếng, Thần không khí,…
Tuỳ theo tính chất, mức độ và điều kiện của từng gia đình, cộng đồng mà những đối tượng thờ tự được thờ cúng với quy mô khác nhau trong không gian ngôi nhà và tại di tích riêng. Nơi thờ cúng được xác định là không gian linh thiêng nên được chủ nhà, cộng đồng thường dồn tâm sức, tài lực để trang hoàng nơi linh thiêng thêm phần tôn nghiêm, rực rỡ, “thoát tục” cùng với bao ước nguyện, niềm tin được gửi gắm vào đó.
Tuỳ theo tính chất, mức độ và điều kiện của từng gia đình, cộng đồng mà những đối tượng thờ tự được thờ cúng với quy mô khác nhau trong không gian ngôi nhà và tại di tích riêng. Nơi thờ cúng được xác định là không gian linh thiêng nên được chủ nhà, cộng đồng thường dồn tâm sức, tài lực để trang hoàng nơi linh thiêng thêm phần tôn nghiêm, rực rỡ, “thoát tục” cùng với bao ước nguyện, niềm tin được gửi gắm vào đó.
Khám thờ tại Văn chỉ Minh Hương, Hội An. Ảnh: Hồng ViệtQua khảo sát các di tích ở phố cổ Hội An cho thấy, trong không gian thờ tự chung hoặc của từng đối tượng cụ thể, bên cạnh trang hoàng những bức hoành phi, các cặp liễn đối, bức nghi, các bức chạm trổ hay đồ án trang trí thể hiện điều tốt lành, thịnh vượng,… có một hạng mục vật chất độc đáo góp phần tăng thêm tính thiêng của không gian thờ tự đó là khám thờ. Hầu hết các khám thờ tại các di tích tín ngưỡng hay trong không gian thờ tự của mỗi ngôi nhà đều được tạo tác hết sức công phu, sắc sảo chứa đựng giá trị văn hoá, nghệ thuật sâu sắc. Các khám thờ thường được đóng bằng gỗ tốt, song cũng có một số được xây - đắp bằng gạch ngói và vữa vôi, trang trí bằng hình thức cẩn mảnh sứ, xà cừ,… Kiểu khám thờ này thường gắn liền với tường công trình kiến trúc.
Với khoảng 100 khám thờ bằng gỗ đã tiếp cận được tại khu phố cổ Hội An, mỗi cái mang những giá trị rất đặc sắc riêng về mỹ thuật và ý niệm tinh thần. Tùy theo vị trí tại di tích tín ngưỡng hay nhà ở hoặc tính chất đối tượng thờ tự, điều kiện tài chính của gia chủ, cộng đồng mà khám thờ được đóng có kích thước, kết cấu và hình thức khác nhau; đề tài, chi tiết trang trí nhiều hay ít, tinh xảo tỉ mĩ hay chỉ chạm khắc đơn giản. Về hình thức, những khám thờ gỗ ở phố cổ Hội An gồm loại có mày khám và không có mày khám, có một lớp hoặc hai lớp, đế khám có 1, 2 hoặc 3 tầng, không có chân và có chân thẳng đứng hoặc chân quỳ…
Đề tài, chi tiết trang trí trên khám thờ rất đa dạng. Mày khám thường chạm khắc hay chạm lộng đề tài lưỡng long chầu âm dương, lưỡng long triều dương, dơi, phụng, sư tử - đồng tiền, hoa dây. Ở lớp ngoài thân khám, phần phía trên thường trang trí bức chạm lộng hoa dây, đề tài dơi - đồng tiền, lý ngư vượt vũ môn, chim phụng, câu Hán Nôm… và các nhân vật trong điển cố, điển tích Trung Quốc đối với các khám thờ ở một số hội quán; hai bên thường trang trí đề tài con rồng, trúc tước, mai điểu, hình chim phụng và hoa dây, câu đối Hán Nôm và chùm hoa quả, quy hạc và đồ vật trong bát bửu, bức đục thủng ô hình thoi và đồng tiền…; phía dưới trang trí hình con long mã, lân, rồng, lý ngư vượt vũ môn…; con ke hình con rồng, cá hóa long, chim phụng, hoa dây, con dơi,… Ở lớp trong thân khám, phần phía trên thường là câu Hán Nôm thể chữ chân hoặc thể chữ triện, hoa dây, chùm quả, đề tài con rồng, con dơi…; hai bên thường là câu đối Hán Nôm thể chữ triện hoặc thể chữ chân, đề tài con rồng, hoa dây, đồ vật trong bát bửu, ô hình thoi, chim phụng…; con ke hình con rồng, chim phụng, dơi, hoa dây… Về màu sắc, thân khám thờ thường được sơn màu đỏ, các câu chữ Hán Nôm hay chi tiết và đề tài trang trí thường thếp vàng màu vàng gạch hoặc vàng pha bạc, lòng khám sơn màu xanh lơ, xanh ve, màu đỏ, hồng nhạt.
Những khám thờ trong di tích phố cổ Hội An thực sự là những tác phẩm nghệ thuật đặc sắc trải qua hàng trăm năm tuổi. Nơi đây không chỉ hội tụ giá trị về nghệ thuật với vô vàn chi tiết, đề tài, đồ án trang trí giàu ý nghĩa, khẳng định sự điêu luyện, tài hoa của người nghệ nhân qua những đường nét chạm trổ, khắc vẽ, sơn thếp,… mà còn minh chứng tấm lòng thành tâm tôn kính cùng bao ý niệm cát tường, may mắn, phát tài, trường thọ…. Mỗi nén hương trầm tỏa bay trong không gian này hòa theo bao ước nguyện gửi đến bậc linh thiêng.
Song song với giá trị đặc sắc về nghệ thuật, mỗi khám thờ trong di tích phố cổ Hội An còn dung chứa những giá trị độc đáo về di sản tư liệu Hán Nôm. Đó là câu từ, câu đối chữ Hán Nôm được chạm khắc trên khám thờ bằng nhiều thủ pháp khác nhau. Có thể thấy, trong không gian mỗi khám thờ, bên cạnh các bài vị, linh vị khắc ghi chữ Hán Nôm về đối tượng, chủ thể thờ tự như tên gọi, phẩm trật,… thì những câu từ, câu đối Hán Nôm trên thân khám mang ý nghĩa tôn vinh, ca ngợi công đức, quyền năng, đức độ của chủ thể thờ tự; thể hiện ý nguyện, lời khuyên bảo, răn dạy của tiền nhân đối với con cháu, hậu thế.
Về những câu từ Hán Nôm trên trán khám thờ (có cách thức thể hiện và mang ý nghĩa như Hoành phi) thường có 2, 3 chữ hoặc 4 chữ, được khắc chìm, chạm nổi hoặc chạm lộng với thể chữ chân phương hoặc chữ triện. Chữ thường được sơn thếp màu vàng trên nền màu đỏ. Có khám thờ, trán khám chỉ khắc 1 câu ở giữa, nhưng cũng không ít khám thờ phần trán được chia làm 3 phần thể hiện 3 câu.
Khám thờ chỉ có 1 câu, như: Chính khí, Đại thành cung, Tụ bảo đường, Công đức đường, Hiếu nghĩa đường, Hoài đức đường, Đức lưu phương, Trạc quyết linh, Anh linh vạn cổ, Thủy nguyệt trùng quang, Hiếu tư duy tắc, Tổ đậu hinh hương, Khai nghiệp truyền thế, Công tiền dụ hậu, Chí thành năng cách,…
Khám thờ có 3 câu, như: Sự như sanh, Tẩy môn linh, Lễ dĩ tế; Dương dương tại thượng, Tường quang phổ diệu, Trạc trạc quyết linh; Thủ công giáo quý, Hữu trật tư hữu, Dã đức tác cầu; Tế như tại, Vạn thiên hữu, Kính kỳ thành,…
Những câu đối Hán Nôm trên khám thờ cũng được tạo tác bằng thủ pháp khắc chìm, chạm nổi hoặc chạm lộng với thể chữ chân phương hoặc chữ triện, sơn thếp màu vàng trên nền màu đỏ. Các vế đối thường có từ 5-9 chữ, phổ biến nhất là 7 chữ. Mỗi khám thờ thường chỉ có 1 cặp câu đối. Qua khảo sát ghi nhận 3 khám thờ ở khu phố cổ có 2 cặp câu đối. Nội dung câu đối trên khám thờ hết sức đa dạng, liên quan đến chủ thể được thờ cúng hoặc sự thể hiện tầm lòng thành kính, ngưỡng vọng của gia đình, dòng tộc, cộng đồng, sự mong ước trường tồn, thịnh vượng, phát triển, hậu thế bền vững.
Liên quan đến thờ cúng ông bà, tổ tiên có những câu: Chỉ diễm truyền linh thắng địa/ Thần hoa tụ bắc nam thiên), Ngọc thụ phương lan thừa trở đậu/ Kim thiền tử cáo đáp chưng thọ, Tổ công tông đức bách thế bất thiên/Hiếu tử từ tôn vạn đại như kiến, Tông tổ thiên thu trường tự điển/Nhi tôn vạn cổ thiệu thư hương…
Liên quan đến thờ tiền hiền, hậu hiền có: Ái thủy ái mưu minh đức giả viễn hĩ/ Dĩ thỏa dĩ hựu hữu công tắc tự chi, Công đức đồng chương nhân thế cổ/ Hương khói hậu báo kính thành tân).
Liên quan đến thờ Âm hồn có câu: Thê lương túc thảo bi cao lý/ Phân bật thanh tôn thỏa tộc hồn.
Về thờ Bắc Đế trấn vũ có: Hách hách thần uy chiêu Bắc khuyết/ Minh minh đế đức diệu Nam thiên.
Trên khám thờ Quan Âm có câu: Vân khí thường chi cam lộ lai/ Nhật hoa quan chiếu liên hoa thượng.
Trên khám thờ Quan Thánh đế quân có những câu: Trực tương trung nghĩa sư thiên cổ/Vô luận anh hùng địch vạn nhân
Về thờ Tài thần, có những câu đối: Tài tinh cao chiếu thừa thiênquyến/ Bạch ngọc tương tướng trứ lễ văn, Tài nguyên vĩnh sinh chiếm đại hữu/Thần trạch trường phụ hiệp đồng nhân.
Liên quan đến thờ Khổng Tử, Tứ phối, các vị khoa bảng và sự học hành, khoa cử, trên khám thờ có các câu: Thiên địa kỷ sinh thiên địa tịnh/ Đế vương chi hậu đế vương sư, Đức hành thủ khoa duy hiếu học/ Trung dong tâm pháp thiệu chân truyền, Thủ yết minh tân khai thánh học/Lực trần nhân nghĩa chấn vương cương, Thi lễ tư bồi danh giáo địa/ Xuân thu mạo đạt tuyết sương thiên,…
Mang những giá trị đặc sắc về mỹ thuật và di sản tư liệu Hán Nôm,… những khám thờ trong các di tích đã góp phần tạo nên phần “hồn” của khu phố cổ Hội An nói riêng, giá trị của Di sản văn hoá thế giới Đô thị cổ Hội An nói chung. Thiết nghĩ cần có một chương trình điều tra, nghiên cứu chuyên sâu về chủ đề này để nhận thức đầy đủ, thấu đáo hơn về giá trị cũng như hướng đến xây lập hồ sơ di sản tư liệu hoành phi liễn đối Hán Nôm để tham mưu các cấp trình ghi danh.