Giá trị di sản tư liệu Hán Nôm về biển - đảo Cù Lao Chàm, thành phố Đà Nẵng
- Thứ hai - 06/07/2026 05:08
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Xã đảo Cù Lao Chàm (Tân Hiệp), thành phố Đà Nẵng là một quần đảo có vị trí quan trọng trong không gian văn hóa biển - đảo miền Trung Việt Nam. Với lịch sử hình thành lâu đời, nơi đây gắn bó mật thiết với quá trình hình thành và phát triển của thương cảng Hội An qua nhiều thế kỷ.
Qua quá trình điều tra, sưu tầm và nghiên cứu, Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An đã bước đầu hệ thống được một bộ phận di sản tư liệu Hán Nôm khá phong phú về xã đảo Cù Lao Chàm bao gồm các loại hình như: địa bạ, đơn khai đất, sắc phong, gia phả, văn bia, châu bản và các văn bản liên quan đến nghề khai thác yến sào… Đây là nguồn sử liệu có giá trị quan trọng đối với việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa, kinh tế và xã hội của Cù Lao Chàm nói riêng, cũng như vùng biển đảo Quảng Nam - Đà Nẵng và miền Trung nói chung.
Di tích miếu tổ nghề Yến Cù Lao Chàm
Mặc dù không lớn về số lượng, song khối di sản tư liệu Hán Nôm này lại hàm chứa lượng thông tin phong phú và có tính chính thống cao. Trên cơ sở kết quả hệ thống hóa bước đầu, có thể thấy các nguồn sử liệu thành văn này phản ánh nhiều giá trị nổi bật trên các phương diện.
Về giá trị về lịch sử - văn hóa, các tư liệu cung cấp nguồn sử liệu gốc về quá trình hình thành cộng đồng cư dân trên đảo đặc biệt là giai đoạn từ thế kỷ XVIII - XIX. Thông qua địa bạ, gia phả và sắc phong có thể nhận diện sâu sắc hơn về quá trình khai phá đất đai; hình thành làng xã; cấu trúc dân cư; mối quan hệ giữa Cù Lao Chàm với các làng xã Hội An. Đây là những bằng chứng xác thực về sự hiện diện lâu dài của cư dân Việt trên vùng biển đảo này. Bên cạnh đó, hệ thống sắc phong và văn tế phản ánh đời sống tín ngưỡng phong phú của cư dân biển đảo; thấy được sự kết hợp giữa tín ngưỡng và thờ tự Đại Càn, Thành Hoàng; Thiên Y A Na và tín ngưỡng thờ cúng cá Ông đã tạo nên một không gian văn hóa biển đảo đặc sắc, mang đậm bản sắc vùng biển đảo miền Trung.
Về giá trị kinh tế và nghề nghiệp truyền thống, hệ thống di sản Hán Nôm tại Cù Lao Chàm còn chứa đựng nhiều tư liệu quý giá phản ánh lịch sử hình thành và phát triển của các ngành nghề truyền thống gắn với môi trường biển đảo, trong đó nổi bật nhất là nghề khai thác và quản lý yến sào. Đây là một ngành kinh tế đặc thù đã tồn tại từ nhiều thế kỷ, gắn liền với đời sống cư dân địa phương và giữ vị trí quan trọng trong cơ cấu kinh tế của vùng biển Hội An - Quảng Nam.
Các nguồn tư liệu Hán Nôm như sắc phong, văn bia, gia phả, thần tích, văn tế và các văn bản hành chính liên quan đến miếu Tổ nghề Yến, các dòng họ khai thác yến cùng các quy định quản lý nguồn lợi đã phản ánh khá đầy đủ quá trình hình thành, phát triển và tổ chức nghề yến trên quần đảo Cù Lao Chàm. Qua đó cho thấy từ rất sớm, yến sào Cù Lao Chàm đã được xem là sản vật quý hiếm, có giá trị kinh tế cao, được triều đình phong kiến quản lý chặt chẽ và sử dụng như một vật phẩm tiến cống quan trọng. Nguồn lợi từ yến sào không chỉ đóng góp đáng kể cho ngân khố nhà nước mà còn tạo sinh kế ổn định cho nhiều thế hệ cư dân địa phương.
Một giá trị nổi bật khác là khả năng cung cấp cơ sở tư liệu để nghiên cứu lịch sử quản lý tài nguyên biển đảo. Thông qua các văn bản Hán Nôm, có thể nhận diện được những quy định và tập quán liên quan đến việc khai thác, bảo vệ và phân phối nguồn lợi yến sào; đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa cộng đồng cư dân địa phương với chính quyền trung ương và địa phương trong việc quản lý một nguồn tài nguyên có giá trị kinh tế đặc biệt. Điều này cho thấy sự kết hợp giữa tri thức dân gian và cơ chế quản lý nhà nước trong việc khai thác bền vững tài nguyên thiên nhiên từ rất sớm tại Hội An. Các tư liệu Hán Nôm về xã đảo Cù Lao Chàm cũng là nguồn sử liệu quan trọng phục vụ công tác bảo tồn nghề truyền thống, phát huy giá trị văn hóa nghề yến và xây dựng các mô hình phát triển kinh tế biển bền vững gắn với bảo tồn di sản trong bối cảnh hiện nay.
Về giá trị tư liệu học, hệ thống di sản Hán Nôm tại Cù Lao Chàm mang giá trị tư liệu học đặc biệt quan trọng, bởi đây là những nguồn tư liệu nguyên gốc phản ánh trực tiếp đời sống lịch sử, kinh tế, văn hóa và tín ngưỡng của cư dân trên đảo qua nhiều thế kỷ. Các văn bản như sắc phong, văn bia, hoành phi, câu đối, gia phả, khế ước, văn tế và các tài liệu hành chính cổ,… đều được hình thành trong bối cảnh lịch sử cụ thể, góp phần cung cấp những chứng cứ xác thực để nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển của cộng đồng cư dân Cù Lao Chàm cũng như mối quan hệ của đảo với đất liền và các tuyến giao thương trên Biển Đông.
Đáng chú ý, nhiều văn bản hiện còn lưu giữ là những bản độc bản, không có bản sao lưu ở nơi khác, trong đó có những tài liệu có niên đại trên 200 năm. Đây là những tư liệu quý hiếm, phản ánh sinh động quá trình xác lập chủ quyền, quản lý hành chính, tổ chức đời sống xã hội, hoạt động kinh tế biển và các thiết chế tín ngưỡng truyền thống của cư dân vùng đảo. Những tư liệu này góp phần bổ sung và kiểm chứng các nguồn sử liệu chính thống của triều Nguyễn cũng như các tài liệu lịch sử liên quan đến khu vực miền Trung Việt Nam.
Không chỉ có ý nghĩa đối với nghiên cứu lịch sử địa phương, hệ thống di sản Hán Nôm Cù Lao Chàm còn có giá trị rộng lớn đối với nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau như lịch sử biển đảo Việt Nam, lịch sử hành chính, lịch sử thương mại hàng hải, dân tộc học, văn hóa học và nghiên cứu tín ngưỡng dân gian.
Với những đặc điểm đó, di sản Hán Nôm Cù Lao Chàm không chỉ là ký ức lịch sử của cộng đồng cư dân địa phương mà còn là một kho tư liệu quý giá, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc đối với việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa biển đảo Việt Nam trong bối cảnh hiện nay.
Về giá trị về khẳng định chủ quyền biển đảo, các văn bản triều Nguyễn liên quan đến nghề Yến chứng minh việc nhà nước phong kiến đã trực tiếp quản lý hoạt động khai thác tài nguyên tại Cù Lao Chàm. Các chiếu chỉ, sắc phong, bằng cấp và tấu trình cho thấy: Hoạt động quản lý nhà nước được thực thi thường xuyên; nghề yến được tổ chức chặt chẽ; Cù Lao Chàm là bộ phận hữu cơ của lãnh thổ quốc gia. Đây là nguồn tư liệu có ý nghĩa quan trọng trong nghiên cứu lịch sử chủ quyền biển đảo Việt Nam.
Về giá trị về lịch sử - văn hóa, các tư liệu cung cấp nguồn sử liệu gốc về quá trình hình thành cộng đồng cư dân trên đảo đặc biệt là giai đoạn từ thế kỷ XVIII - XIX. Thông qua địa bạ, gia phả và sắc phong có thể nhận diện sâu sắc hơn về quá trình khai phá đất đai; hình thành làng xã; cấu trúc dân cư; mối quan hệ giữa Cù Lao Chàm với các làng xã Hội An. Đây là những bằng chứng xác thực về sự hiện diện lâu dài của cư dân Việt trên vùng biển đảo này. Bên cạnh đó, hệ thống sắc phong và văn tế phản ánh đời sống tín ngưỡng phong phú của cư dân biển đảo; thấy được sự kết hợp giữa tín ngưỡng và thờ tự Đại Càn, Thành Hoàng; Thiên Y A Na và tín ngưỡng thờ cúng cá Ông đã tạo nên một không gian văn hóa biển đảo đặc sắc, mang đậm bản sắc vùng biển đảo miền Trung.
Về giá trị kinh tế và nghề nghiệp truyền thống, hệ thống di sản Hán Nôm tại Cù Lao Chàm còn chứa đựng nhiều tư liệu quý giá phản ánh lịch sử hình thành và phát triển của các ngành nghề truyền thống gắn với môi trường biển đảo, trong đó nổi bật nhất là nghề khai thác và quản lý yến sào. Đây là một ngành kinh tế đặc thù đã tồn tại từ nhiều thế kỷ, gắn liền với đời sống cư dân địa phương và giữ vị trí quan trọng trong cơ cấu kinh tế của vùng biển Hội An - Quảng Nam.
Các nguồn tư liệu Hán Nôm như sắc phong, văn bia, gia phả, thần tích, văn tế và các văn bản hành chính liên quan đến miếu Tổ nghề Yến, các dòng họ khai thác yến cùng các quy định quản lý nguồn lợi đã phản ánh khá đầy đủ quá trình hình thành, phát triển và tổ chức nghề yến trên quần đảo Cù Lao Chàm. Qua đó cho thấy từ rất sớm, yến sào Cù Lao Chàm đã được xem là sản vật quý hiếm, có giá trị kinh tế cao, được triều đình phong kiến quản lý chặt chẽ và sử dụng như một vật phẩm tiến cống quan trọng. Nguồn lợi từ yến sào không chỉ đóng góp đáng kể cho ngân khố nhà nước mà còn tạo sinh kế ổn định cho nhiều thế hệ cư dân địa phương.
Một giá trị nổi bật khác là khả năng cung cấp cơ sở tư liệu để nghiên cứu lịch sử quản lý tài nguyên biển đảo. Thông qua các văn bản Hán Nôm, có thể nhận diện được những quy định và tập quán liên quan đến việc khai thác, bảo vệ và phân phối nguồn lợi yến sào; đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa cộng đồng cư dân địa phương với chính quyền trung ương và địa phương trong việc quản lý một nguồn tài nguyên có giá trị kinh tế đặc biệt. Điều này cho thấy sự kết hợp giữa tri thức dân gian và cơ chế quản lý nhà nước trong việc khai thác bền vững tài nguyên thiên nhiên từ rất sớm tại Hội An. Các tư liệu Hán Nôm về xã đảo Cù Lao Chàm cũng là nguồn sử liệu quan trọng phục vụ công tác bảo tồn nghề truyền thống, phát huy giá trị văn hóa nghề yến và xây dựng các mô hình phát triển kinh tế biển bền vững gắn với bảo tồn di sản trong bối cảnh hiện nay.
Về giá trị tư liệu học, hệ thống di sản Hán Nôm tại Cù Lao Chàm mang giá trị tư liệu học đặc biệt quan trọng, bởi đây là những nguồn tư liệu nguyên gốc phản ánh trực tiếp đời sống lịch sử, kinh tế, văn hóa và tín ngưỡng của cư dân trên đảo qua nhiều thế kỷ. Các văn bản như sắc phong, văn bia, hoành phi, câu đối, gia phả, khế ước, văn tế và các tài liệu hành chính cổ,… đều được hình thành trong bối cảnh lịch sử cụ thể, góp phần cung cấp những chứng cứ xác thực để nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển của cộng đồng cư dân Cù Lao Chàm cũng như mối quan hệ của đảo với đất liền và các tuyến giao thương trên Biển Đông.
Đáng chú ý, nhiều văn bản hiện còn lưu giữ là những bản độc bản, không có bản sao lưu ở nơi khác, trong đó có những tài liệu có niên đại trên 200 năm. Đây là những tư liệu quý hiếm, phản ánh sinh động quá trình xác lập chủ quyền, quản lý hành chính, tổ chức đời sống xã hội, hoạt động kinh tế biển và các thiết chế tín ngưỡng truyền thống của cư dân vùng đảo. Những tư liệu này góp phần bổ sung và kiểm chứng các nguồn sử liệu chính thống của triều Nguyễn cũng như các tài liệu lịch sử liên quan đến khu vực miền Trung Việt Nam.
Không chỉ có ý nghĩa đối với nghiên cứu lịch sử địa phương, hệ thống di sản Hán Nôm Cù Lao Chàm còn có giá trị rộng lớn đối với nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau như lịch sử biển đảo Việt Nam, lịch sử hành chính, lịch sử thương mại hàng hải, dân tộc học, văn hóa học và nghiên cứu tín ngưỡng dân gian.
Với những đặc điểm đó, di sản Hán Nôm Cù Lao Chàm không chỉ là ký ức lịch sử của cộng đồng cư dân địa phương mà còn là một kho tư liệu quý giá, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc đối với việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa biển đảo Việt Nam trong bối cảnh hiện nay.
Về giá trị về khẳng định chủ quyền biển đảo, các văn bản triều Nguyễn liên quan đến nghề Yến chứng minh việc nhà nước phong kiến đã trực tiếp quản lý hoạt động khai thác tài nguyên tại Cù Lao Chàm. Các chiếu chỉ, sắc phong, bằng cấp và tấu trình cho thấy: Hoạt động quản lý nhà nước được thực thi thường xuyên; nghề yến được tổ chức chặt chẽ; Cù Lao Chàm là bộ phận hữu cơ của lãnh thổ quốc gia. Đây là nguồn tư liệu có ý nghĩa quan trọng trong nghiên cứu lịch sử chủ quyền biển đảo Việt Nam.