Đô thị-Thương cảng Hội An: vai trò lịch sử và nhiệm vụ bảo tồn, phát huy trong tình hình mới
- Chủ nhật - 08/11/2026 20:16
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Đô thị - thương cảng Hội An được hình thành do sự cộng hưởng của nhiều yếu tố thuận lợi khách quan và chủ quan về địa lý, kinh tế, chính trị, xã hội trong nước và thế giới vào giữa thế kỷ XVI.
Sớm mai ở Hội An. Ảnh: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An
1. Đặc điểm, vai trò của cảng thị Hội An
1.1. Đô thị - thương cảng Hội An được hình thành do sự cộng hưởng của nhiều yếu tố thuận lợi khách quan và chủ quan về địa lý, kinh tế, chính trị, xã hội trong nước và thế giới vào giữa thế kỷ XVI. Nó ra đời không phải do hệ quả tất yếu của thành lũy chính trị hay uy quyền nào mà là do xu thế phát triển của một nền kinh tế hàng hóa vốn đã thai nghén từ trong lòng chợ bến Hội An. Nó phát triển rực rỡ nhất vào cuối thế kỷ XVI, cả thế kỷ XVII và nửa đầu thế kỷ XVIII. Trong khoảng thời gian đó, đô thị - thương cảng Hội An vừa ra đời đã đón nhận rất nhiều thương nhân ngoại quốc như Bồ, Hoa, Nhật, Hà, Anh, Pháp,... đến thiết lập quan hệ giao thương mậu dịch và đó cũng là lúc phố cảng Hội An phong phú, dồi dào hàng hóa, nhộn nhịp tấp nập về ghe thuyền. Trong thời khoảng này, đô thị Hội An có khá đông người Hoa, người Nhật và là kỷ lục về dân số người nước ngoài tại vùng đất này trong lịch sử. Đó là lúc uy tín ngoại thương của Hội An trên trường quốc tế lên đến mức cao nhất, là lúc Hội An đại diện xứng đáng nhất cho nền kinh tế Đàng Trong. Gần 200 năm phát triển huy hoàng, vàng son, ngành ngoại thương trên phố cảng Hội An gặp phải những nguyên nhân bất lợi và suy thoái dần vào nửa sau thế kỷ XVIII.
1.2. Nền kinh tế hàng hóa ở Hội An nói riêng, Đàng Trong và cả nước nói chung mới chỉ manh nha hình thành để duy trì ngành nội thương phát triển. Nó chỉ đóng vai trò là một trong những nhân tố thuận lợi thúc đẩy ngành ngoại thương hình thành, hỗ trợ cho ngành ngoại thương phát triển nhưng nó chưa đủ mạnh để trở thành nội lực kinh tế quyết định sự phát triển trong quá trình tiến hành hoạt động ngoại thương. Thực chất của việc phát triển ngoại thương trên phố cảng Hội An là để đáp ứng cao nhất cho lợi ích của một dòng họ phong kiến trong thời kỳ đầu thực hiện ý đồ cát cứ. Đó chưa phải là lợi ích chính đáng cho toàn xã hội, quyền lợi chân chính của nhân dân lao động chưa được giải quyết đúng mức, vì thế, sản xuất chưa có động lực thúc đẩy và bản thân người sản xuất cũng như phát huy tối đa năng lực lao động, sáng tạo của mình. Khi các thương nhân ngoại quốc vắng mặt dần, các ngành nghề thủ công truyền thống cũng giảm sút quy mô, tốc độ hoạt động, nguồn hàng hóa, sản vật hội tụ về phố cảng cũng ít đi và nền kinh tế phong kiến của Đàng Trong cũng co cụm trong vòng luẩn quẩn.
1.3. Đó là ngành ngoại thương chủ yếu được tiến hành một chiều, bị động, chỉ chủ yếu đón nhận các thương thuyền, thương khách nước ngoài đến Hội An mậu dịch, khai thác nguồn lợi ngoại thương qua tay những lái buôn đã có mặt trong xứ chứ không phải chủ động giao thương hàng hải, tìm kiếm thị trường. Các thương nhân Nhật, Hoa, Bồ, Hà, Anh, Pháp,... càng cho thương thuyền đến phố cảng buôn bán nhiều thì nhà nước phong kiến thu được lợi nhuận càng nhiều, còn ngược lại, nếu vì một lý do nào đó mà họ xao lãng, ít đưa thương thuyền đến Hội An hơn thì nguồn lợi ngoại thương cũng biến động, giảm sút. Trong những thế kỷ XVII, XVIII, khi tình hình ngoại thương ở Đàng Trong phát triển đến mức cực thịnh, lịch sử vẫn ghi nhận rằng, phố cảng Hội An chỉ là nơi tiếp nhận, là mục tiêu trong hải trình thương mại quốc tế của các thương nhân ngoại quốc, chứ nó không hề là nơi xuất phát cho những thương thuyền của cư dân bản địa đi giao dịch ngoại thương tại các bến cảng xa xôi. Tuy rằng, dưới thời nhà Nguyễn, các triều vua Minh Mạng, Thiệu Trị,... thỉnh thoảng cũng có một số thuyền buôn đến trao đổi hàng hóa tại Xiêm La, Trung Hoa, Malaysia, Indonesia,... nhưng quy mô đó vẫn còn bé nhỏ, ít ỏi, vả lại mục đích buôn bán không phải để đổi trao những mặt hàng cần thiết cho nhu cầu của toàn xã hội mà cơ bản nhất là kiếm tìm cho nhà nước phong kiến những vật phẩm đáp ứng nhu cầu quân sự hoặc dùng vào việc sinh hoạt xa hoa của tầng lớp quan lại. Tính một chiều trong quá trình tiến hành ngoại thương giữa Đàng Trong nói chung, Hội An nói riêng với các nước trên thế giới làm cho tình hình buôn bán luôn đặt trong tình trạng bị động, không ổn định, không bền vững và hễ khi nguồn lợi bị đe dọa, giảm sút thì tình hình này nhanh chóng xấu đi.
1.4. Ngành ngoại thương từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX ở đô thị thương cảng Hội An còn được tiến hành giữa hai nền kinh tế không tương quan, cân đối. Chúng ta biết rằng, vào thời kỳ này chủ nghĩa tư bản phương Tây đã hình thành, phát triển và mở rộng quy mô ra toàn thế giới. Các quốc gia có nền kỹ nghệ hàng hải sớm phát triển như Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp,... tổ chức thành trào lưu thương mại sang các nước phương Đông. Hàng hóa của họ mang trên những tàu buôn là sản phẩm của một nền công nghiệp có trình độ kỹ thuật tiến bộ và họ dong buồm sang phương Đông để tìm thị trường tiêu thụ. Bấy giờ, nhiều quốc gia Á Đông vẫn đang trong đêm trường phong kiến trung cổ, nền kinh tế vẫn chưa thóat khỏi tính tự cấp tự túc, tính khai thác, chiếm đoạt tài nguyên tự nhiên, tính trì trệ, nghèo nàn.
Phố cảng Hội An là một trong những trung tâm gặp gỡ giữa hai nền kinh tế có nhiều điểm khác nhau đó. Các thương nhân phương Tây mang đến đây các công nghệ phẩm như súng đạn, đồ thủy tinh, đồ pha lê, đồ hợp kim, kim loại, những máy móc quang học,... nghĩa là những loại hàng quen thuộc với nhân dân nước họ nhưng lại trở nên hiếm lạ đối với con người Đàng Trong. Hàng xuất ra tại thương cảng Hội An, giá trị nhất là tơ lụa, đường, vàng, quế, trầm hương, yến sào,... chung quy lại đó chỉ là các vật phẩm tự nhiên do con người khai thác một cách giản đơn (vàng, yến sào, quế, trầm hương,...) hoặc chế biến từ các ngành nghề thủ công thô giản (đường, tơ lụa,...). Tuy vậy, sự khác nhau về chủng loại hàng hóa xuất nhập khẩu, sự chênh lệch khá lớn giữa tính chất giữa hai nền kinh tế, không những không trở thành mâu thuẫn đối kháng nhau mà ngược lại, còn quan hệ với nhau một cách khắng khít, dung hòa. Các thương nhân phương Tây đang khao khát nguồn nguyên liệu vô cùng phong phú, giàu có của các nước Á Đông; họ tích cực tận dụng “con đường tơ lụa”, “con đường hương liệu”, “con đường gia vị”, “con đường gốm sứ” cũng vì mục đích khai thác thật nhiều tiềm năng nguyên liệu phục vụ cho nền công nghiệp ở chính quốc của của họ. Còn các nước phương Đông cũng rất khát khao những chế phẩm hiện đại được làm bằng những công cụ có trình độ kỹ thuật tiên tiến; bởi vậy, còn gì bằng khi các thương khách Âu - Tây tự mang nguồn hàng hóa đó đến xứ sở này để mua bán, đổi trao! Sự khác nhau và sự hòa hợp nhau giữa hai nền kinh tế Đông - Tây là một điểm đặc thù của quá trình giao thương quốc tế trên phố cảng.
1.5. Phương thức mua bán thông dụng nhất là đổi chác hàng lấy hàng. Vàng thoi, bạc nén là những vật ngang giá dùng trong trao đổi nhưng suy cho cùng, đó cũng chỉ là những thứ hàng hóa đặc biệt như các lái buôn sử dụng. Nguồn tiền tệ phức tạp, không có bản vị chắc chắn, chỉ được dùng trong mua bán nhỏ, nó không được xem như một phương tiện thanh toán chủ yếu trong giao dịch doanh thương. Phố cảng Hội An trong thời phát triển ngoại thương xuất hiện cùng một lúc quá nhiều loại tiền cả trong và ngoài nước, nhưng không có loại tiền nào chiếm ưu thế tuyệt đối để được mọi thương nhân sử dụng. Thương nhân mỗi nước đều dùng đồng tiền của nước mình để thanh toán buôn bán và họ tối kỵ dùng các loại tiền tệ Việt Nam. Bạc đúc có được đề cao hơn song nó cũng không được coi là phương tiện thanh toán duy nhất của các lái buôn nước ngoài. Đây là điểm non yếu, sơ sài của ngành ngoại thương Đàng Trong tiến hành trên phố cảng.
Ngoài ra, chế độ độc quyền ngoại thương của vua chúa không thực hiện triệt để; lái buôn Việt Nam và người sản xuất trực tiếp vẫn thường xuyên giao dịch với lái buôn nước ngoài; nhà nước không quản lý toàn bộ các hoạt động giao thương mậu dịch, lại thêm các biểu hiện nhũng lạm của tầng lớp quan lại, quý tộc phong kiến như vòi lễ, mua chịu, vay trước, ăn chặn, ăn quịt,... làm cho các thương nhân nước ngoài thận trọng, sợ sệt... Đó cũng là những đặc điểm, tính chất toát ra từ tình hình ngoại thương trên phố cảng Hội An.
Tóm lại, diễn trình phát triển của đô thị - thương cảng Hội An diễn ra trong giai đoạn chế độ phong kiến Việt Nam có quá nhiều biến động; nó được hình thành, vươn lên phát triển trong gần 200 năm để rồi suy thoái, giảm sút từ nửa sau thế kỷ XVIII. Kể từ khi thực dân Pháp đặt ách xâm lược lên đất nước ta vào cuối thế kỷ XIX, ngành ngoại thương của dân tộc mang một tính chất mới: nửa phong kiến, thực dân. Qua gần 3 thế kỷ hoạt động, ngành ngoại thương và thương cảng Hội An đã có những đóng góp nhất định vào tình hình kinh tế - xã hội của Đàng Trong, của cả nước và để lại cho chúng ta hôm nay những di sản, những bài học quý giá, bổ ích cả về vật chất lẫn tinh thần.
1.6. Hội An là một trung tâm ngoại thương, trung tâm kinh tế của Đàng Trong, tuy mới ra đời, còn non trẻ nhưng đã phát triển đuổi kịp và vượt các trung tâm kinh tế ở Đàng Ngoài và là chỗ dựa quan trọng bậc nhất về vật chất cho sự tồn tại, phát triển của tập đoàn phong kiến Đàng Trong của các chúa Nguyễn. Tư cách đó có một ý nghĩa sâu sắc đối với hình thái kinh tế xã hội của vùng đất này trong lịch sử; góp phần tạo thêm sự phân công lao động xã hội, giúp cho tầng lớp thương nhân tách ra hoạt động thành một ngành nghề mới, giúp cho những người thợ thủ công tách biệt khỏi nền sản xuất nông nghiệp, đẩy mạnh sự phân công ngành nghề, địa vực cư trú giữa thành thị và nông thôn. Quá trình doanh thương đối ngoại tại Hội An còn để lại nhiều yếu tố mới, tiến bộ về trình độ chế tác sản phẩm, về các phương thức mua bán nội ngoại thương, tạo tiền đề cho các thế hệ cư dân địa phương có được những kinh nghiệm nhất định để vận dụng vào thực tiễn sau này.
1.7. Là trung tâm giao lưu văn hóa trong nước và quốc tế. Quá trình giao lưu kinh tế đã tạo nên sự giao lưu văn hóa giữa nhiều vùng trong nước với nhau, giữa nước ta và nước ngoài, giữa phương Đông với phương Tây một cách tất yếu. Đối với trong nước, chúng ta biết rằng cư dân người Việt ở Hội An, Quảng Nam chủ yếu di cư từ Thanh - Nghệ vào, qua tiến trình tụ cư, buôn bán làm ăn họ dần dần thích nghi với môi trường sống mới và bản sắc văn hóa của họ là sự kết hợp hài hòa giữa những yếu tố văn hóa truyền thống của cố hương với những yếu tố văn hóa mới của vùng đất xứ Quảng. Vì thế, người Việt ở Quảng Nam mang một phong cách văn hóa đặc biệt, không hoàn toàn giống cội nguồn nguyên quán của mình; họ có những biểu hiện cởi mở hơn, mạnh mẽ hơn và nhạy bén hơn. Câu ca dao:
“Đất Quảng Nam chưa mưa đà thấm
Rượu hồng đào chưa nhấm đà say”
đã khái quát được đặc tính nhanh nhạy, linh hoạt của thiên nhiên và con người xứ Quảng qua bao thời đại. Từ cuộc “Nam tiến” ồ ạt nhất của Nguyễn Hoàng vào giữa thế kỷ XVI, Hội An, Quảng Nam đón nhận rất nhiều luồng di cư từ Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ vào đây và do đó, cũng đón nhận rất nhiều luồng văn hóa ẩn chứa trong bản thân con người. Hội An còn là nơi giao thoa giữa hai nền văn hóa Chăm - Việt, biểu hiện trong một số lĩnh vực: phong tục, tập quán, ghe thuyền, kiến trúc,... trở thành một biểu trưng độc đáo của bản sắc văn hóa miền Trung.
Sự giao lưu văn hóa thông qua quá trình giao lưu kinh tế tại phố cảng Hội An có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với nền văn hóa chung của dân tộc. Là một thương cảng ngoại thương, nơi chiêu tụ rất nhiều thương thuyền quốc tế đến bán buôn, mậu dịch; trên phố thị, các thương nhân Hoa, Nhật định cư doanh thương trong thời gian rất dài, dưới bến cảng, các thương thuyền Bồ, Hà, Anh, Pháp,... tấp nập đình bạc, giao thương,... phố cảng Hội An hội đủ các yếu tố văn hóa Đông - Tây, từ lối kiến trúc, nghệ thuật Hoa, Nhật, từ lối sống khác nhau của các thương nhân nước ngoài, từ các tôn giáo khác biệt như đạo Phật, đạo Nho, đạo Thiên Chúa,...
Tại Hội An, bên cạnh các ngôi chùa Phật của người Hoa, người Việt còn có giáo đường Thiên Chúa giáo của người phương Tây, bên cạnh tín ngưỡng đa thần của người Việt còn có quan niệm về quyền năng độc tôn, tối thượng của Chúa Trời, bên cạnh chữ Hán, chữ Nôm mà người Việt quen dùng còn xuất hiện cả chữ Quốc ngữ do các giáo sĩ phương Tây sáng tạo... Qua quá trình mấy trăm năm giao lưu kinh tế, cộng cư giữa người Việt với các cư dân nước ngoài, nền văn hóa của các dân tộc, của Đông - Tây có dịp gặp gỡ, thử thách, tác động, ảnh hưởng lẫn nhau và quá trình ấy đã kết tinh thành một phong cách văn hóa riêng của Hội An đa dạng, độc đáo. Sự ra đời Phố Nhật, Phố Khách, Phố An Nam từ đầu thế kỷ XVII đã hình thành tầng lớp thị dân của con người Phố Hội từ 400 năm nay. Và, giá trị cao nhất của quá trình giao lưu kinh tế, văn hóa ở Hội An là để lại cho chúng ta hôm nay nguồn di sản văn hóa cực kỳ quý giá: một khu phố cổ phương Đông, một thương cảng châu Á truyền thống thời trung cận đại đã trở thành Di sản văn hóa thế giới từ năm 1999.
2. Nhiệm vụ bảo tồn, phát huy
2.1. Về công tác nghiên cứu khoa học
Cần tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu nhằm làm sáng tỏ một số vấn đề như:
- Xác định vị trí quy mô Phố Nhật, Phố Khách, Phố An Nam, vị trí các thương điếm của người Nhật, người Hà, người Pháp tại Hội An;
- Xác định quy mô dân số, cơ cấu dân cư của các thành phần cư dân định cư trên phố cảng;
- Xác định quy mô, vai trò,... của Trung Phường, Trà Nhiêu (những nơi tồn lưu dấu vết của phố cảng), Cù Lao Chàm, sông Cổ Cò và mối tương quan giữa chúng với cảng thị Hội An;
- Xác định rõ hơn vai trò của cảng thị Hội An và mối quan hệ giữa Hội An trong hệ thống cảng thị Việt Nam và quốc tế đương thời.
- Các loại tàu thuyền (kiểu dáng, kích thước, trọng tải...) của các thương nhân nước ngoài sử dụng trong giao thương hàng hải với Hội An.
2.2. Về thực tiễn
Trong bối cảnh hiện nay, xin có một vài kiến nghị trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản cảng thị Hội An như sau:
- Tiếp tục thực hiện chính sách bảo tồn, tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị khu phố cổ Hội An - Di sản văn hóa thế giới. Mở rộng hợp tác, giao lưu với các chuyên gia, tổ chức trong và ngoài nước kết hợp với nguồn lực nội sinh trong sự nghiệp bảo tồn và phát triển.
- Giải quyết hài hoà lợi ích của các chủ thể hữu quan, ưu tiên lợi ích của người dân - chủ nhân của khu di sản, tạo sinh kế phù hợp và hỗ trợ kỹ thuật, tài chính,… để người dân (chủ sở hữu hơn 82% di tích trong khu phố cổ) có điều kiện tu bổ, sửa chữa, phát huy di tích của mình.
- Kế thừa có chọn lọc, phát huy hoặc khắc phục những bài học kinh nghiệm trong quá trình hoạt động ngoại thương của cư dân Hội An trong lịch sử để vận dụng một cách hợp lý những bài học đó vào sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
Lịch sử đã chứng minh rằng Hội An luôn là nơi hội nhân, hội thuỷ, hội văn và phát triển tốt nhất trong môi trường giao lưu, nhất là giao lưu quốc tế. Nếu như cách đây mấy trăm năm, dưới chế độ phong kiến, Hội An đã từng là nơi “buôn bán dễ dãi, xâu thuế nhẹ nhàng, nam canh nữ chức, tục mỹ phong thuần, khiến cho lòng khách viễn phương đều muốn kiết cư lập nghiệp” thì ngày nay, trong xu thế hội nhập toàn cầu, khi mà Việt Nam đã thiết lập quan hệ ngoại giao với tất cả quốc gia trên thế giới và nâng tầm quan hệ đối với 14 quốc gia và tổ chức quốc tế lên mức đối tác chiến lược toàn diện thì tin chắc rằng Hội An sẽ có cơ hội phát triển với tầng cấp cao hơn!
1.1. Đô thị - thương cảng Hội An được hình thành do sự cộng hưởng của nhiều yếu tố thuận lợi khách quan và chủ quan về địa lý, kinh tế, chính trị, xã hội trong nước và thế giới vào giữa thế kỷ XVI. Nó ra đời không phải do hệ quả tất yếu của thành lũy chính trị hay uy quyền nào mà là do xu thế phát triển của một nền kinh tế hàng hóa vốn đã thai nghén từ trong lòng chợ bến Hội An. Nó phát triển rực rỡ nhất vào cuối thế kỷ XVI, cả thế kỷ XVII và nửa đầu thế kỷ XVIII. Trong khoảng thời gian đó, đô thị - thương cảng Hội An vừa ra đời đã đón nhận rất nhiều thương nhân ngoại quốc như Bồ, Hoa, Nhật, Hà, Anh, Pháp,... đến thiết lập quan hệ giao thương mậu dịch và đó cũng là lúc phố cảng Hội An phong phú, dồi dào hàng hóa, nhộn nhịp tấp nập về ghe thuyền. Trong thời khoảng này, đô thị Hội An có khá đông người Hoa, người Nhật và là kỷ lục về dân số người nước ngoài tại vùng đất này trong lịch sử. Đó là lúc uy tín ngoại thương của Hội An trên trường quốc tế lên đến mức cao nhất, là lúc Hội An đại diện xứng đáng nhất cho nền kinh tế Đàng Trong. Gần 200 năm phát triển huy hoàng, vàng son, ngành ngoại thương trên phố cảng Hội An gặp phải những nguyên nhân bất lợi và suy thoái dần vào nửa sau thế kỷ XVIII.
1.2. Nền kinh tế hàng hóa ở Hội An nói riêng, Đàng Trong và cả nước nói chung mới chỉ manh nha hình thành để duy trì ngành nội thương phát triển. Nó chỉ đóng vai trò là một trong những nhân tố thuận lợi thúc đẩy ngành ngoại thương hình thành, hỗ trợ cho ngành ngoại thương phát triển nhưng nó chưa đủ mạnh để trở thành nội lực kinh tế quyết định sự phát triển trong quá trình tiến hành hoạt động ngoại thương. Thực chất của việc phát triển ngoại thương trên phố cảng Hội An là để đáp ứng cao nhất cho lợi ích của một dòng họ phong kiến trong thời kỳ đầu thực hiện ý đồ cát cứ. Đó chưa phải là lợi ích chính đáng cho toàn xã hội, quyền lợi chân chính của nhân dân lao động chưa được giải quyết đúng mức, vì thế, sản xuất chưa có động lực thúc đẩy và bản thân người sản xuất cũng như phát huy tối đa năng lực lao động, sáng tạo của mình. Khi các thương nhân ngoại quốc vắng mặt dần, các ngành nghề thủ công truyền thống cũng giảm sút quy mô, tốc độ hoạt động, nguồn hàng hóa, sản vật hội tụ về phố cảng cũng ít đi và nền kinh tế phong kiến của Đàng Trong cũng co cụm trong vòng luẩn quẩn.
1.3. Đó là ngành ngoại thương chủ yếu được tiến hành một chiều, bị động, chỉ chủ yếu đón nhận các thương thuyền, thương khách nước ngoài đến Hội An mậu dịch, khai thác nguồn lợi ngoại thương qua tay những lái buôn đã có mặt trong xứ chứ không phải chủ động giao thương hàng hải, tìm kiếm thị trường. Các thương nhân Nhật, Hoa, Bồ, Hà, Anh, Pháp,... càng cho thương thuyền đến phố cảng buôn bán nhiều thì nhà nước phong kiến thu được lợi nhuận càng nhiều, còn ngược lại, nếu vì một lý do nào đó mà họ xao lãng, ít đưa thương thuyền đến Hội An hơn thì nguồn lợi ngoại thương cũng biến động, giảm sút. Trong những thế kỷ XVII, XVIII, khi tình hình ngoại thương ở Đàng Trong phát triển đến mức cực thịnh, lịch sử vẫn ghi nhận rằng, phố cảng Hội An chỉ là nơi tiếp nhận, là mục tiêu trong hải trình thương mại quốc tế của các thương nhân ngoại quốc, chứ nó không hề là nơi xuất phát cho những thương thuyền của cư dân bản địa đi giao dịch ngoại thương tại các bến cảng xa xôi. Tuy rằng, dưới thời nhà Nguyễn, các triều vua Minh Mạng, Thiệu Trị,... thỉnh thoảng cũng có một số thuyền buôn đến trao đổi hàng hóa tại Xiêm La, Trung Hoa, Malaysia, Indonesia,... nhưng quy mô đó vẫn còn bé nhỏ, ít ỏi, vả lại mục đích buôn bán không phải để đổi trao những mặt hàng cần thiết cho nhu cầu của toàn xã hội mà cơ bản nhất là kiếm tìm cho nhà nước phong kiến những vật phẩm đáp ứng nhu cầu quân sự hoặc dùng vào việc sinh hoạt xa hoa của tầng lớp quan lại. Tính một chiều trong quá trình tiến hành ngoại thương giữa Đàng Trong nói chung, Hội An nói riêng với các nước trên thế giới làm cho tình hình buôn bán luôn đặt trong tình trạng bị động, không ổn định, không bền vững và hễ khi nguồn lợi bị đe dọa, giảm sút thì tình hình này nhanh chóng xấu đi.
1.4. Ngành ngoại thương từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX ở đô thị thương cảng Hội An còn được tiến hành giữa hai nền kinh tế không tương quan, cân đối. Chúng ta biết rằng, vào thời kỳ này chủ nghĩa tư bản phương Tây đã hình thành, phát triển và mở rộng quy mô ra toàn thế giới. Các quốc gia có nền kỹ nghệ hàng hải sớm phát triển như Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp,... tổ chức thành trào lưu thương mại sang các nước phương Đông. Hàng hóa của họ mang trên những tàu buôn là sản phẩm của một nền công nghiệp có trình độ kỹ thuật tiến bộ và họ dong buồm sang phương Đông để tìm thị trường tiêu thụ. Bấy giờ, nhiều quốc gia Á Đông vẫn đang trong đêm trường phong kiến trung cổ, nền kinh tế vẫn chưa thóat khỏi tính tự cấp tự túc, tính khai thác, chiếm đoạt tài nguyên tự nhiên, tính trì trệ, nghèo nàn.
Phố cảng Hội An là một trong những trung tâm gặp gỡ giữa hai nền kinh tế có nhiều điểm khác nhau đó. Các thương nhân phương Tây mang đến đây các công nghệ phẩm như súng đạn, đồ thủy tinh, đồ pha lê, đồ hợp kim, kim loại, những máy móc quang học,... nghĩa là những loại hàng quen thuộc với nhân dân nước họ nhưng lại trở nên hiếm lạ đối với con người Đàng Trong. Hàng xuất ra tại thương cảng Hội An, giá trị nhất là tơ lụa, đường, vàng, quế, trầm hương, yến sào,... chung quy lại đó chỉ là các vật phẩm tự nhiên do con người khai thác một cách giản đơn (vàng, yến sào, quế, trầm hương,...) hoặc chế biến từ các ngành nghề thủ công thô giản (đường, tơ lụa,...). Tuy vậy, sự khác nhau về chủng loại hàng hóa xuất nhập khẩu, sự chênh lệch khá lớn giữa tính chất giữa hai nền kinh tế, không những không trở thành mâu thuẫn đối kháng nhau mà ngược lại, còn quan hệ với nhau một cách khắng khít, dung hòa. Các thương nhân phương Tây đang khao khát nguồn nguyên liệu vô cùng phong phú, giàu có của các nước Á Đông; họ tích cực tận dụng “con đường tơ lụa”, “con đường hương liệu”, “con đường gia vị”, “con đường gốm sứ” cũng vì mục đích khai thác thật nhiều tiềm năng nguyên liệu phục vụ cho nền công nghiệp ở chính quốc của của họ. Còn các nước phương Đông cũng rất khát khao những chế phẩm hiện đại được làm bằng những công cụ có trình độ kỹ thuật tiên tiến; bởi vậy, còn gì bằng khi các thương khách Âu - Tây tự mang nguồn hàng hóa đó đến xứ sở này để mua bán, đổi trao! Sự khác nhau và sự hòa hợp nhau giữa hai nền kinh tế Đông - Tây là một điểm đặc thù của quá trình giao thương quốc tế trên phố cảng.
1.5. Phương thức mua bán thông dụng nhất là đổi chác hàng lấy hàng. Vàng thoi, bạc nén là những vật ngang giá dùng trong trao đổi nhưng suy cho cùng, đó cũng chỉ là những thứ hàng hóa đặc biệt như các lái buôn sử dụng. Nguồn tiền tệ phức tạp, không có bản vị chắc chắn, chỉ được dùng trong mua bán nhỏ, nó không được xem như một phương tiện thanh toán chủ yếu trong giao dịch doanh thương. Phố cảng Hội An trong thời phát triển ngoại thương xuất hiện cùng một lúc quá nhiều loại tiền cả trong và ngoài nước, nhưng không có loại tiền nào chiếm ưu thế tuyệt đối để được mọi thương nhân sử dụng. Thương nhân mỗi nước đều dùng đồng tiền của nước mình để thanh toán buôn bán và họ tối kỵ dùng các loại tiền tệ Việt Nam. Bạc đúc có được đề cao hơn song nó cũng không được coi là phương tiện thanh toán duy nhất của các lái buôn nước ngoài. Đây là điểm non yếu, sơ sài của ngành ngoại thương Đàng Trong tiến hành trên phố cảng.
Ngoài ra, chế độ độc quyền ngoại thương của vua chúa không thực hiện triệt để; lái buôn Việt Nam và người sản xuất trực tiếp vẫn thường xuyên giao dịch với lái buôn nước ngoài; nhà nước không quản lý toàn bộ các hoạt động giao thương mậu dịch, lại thêm các biểu hiện nhũng lạm của tầng lớp quan lại, quý tộc phong kiến như vòi lễ, mua chịu, vay trước, ăn chặn, ăn quịt,... làm cho các thương nhân nước ngoài thận trọng, sợ sệt... Đó cũng là những đặc điểm, tính chất toát ra từ tình hình ngoại thương trên phố cảng Hội An.
Tóm lại, diễn trình phát triển của đô thị - thương cảng Hội An diễn ra trong giai đoạn chế độ phong kiến Việt Nam có quá nhiều biến động; nó được hình thành, vươn lên phát triển trong gần 200 năm để rồi suy thoái, giảm sút từ nửa sau thế kỷ XVIII. Kể từ khi thực dân Pháp đặt ách xâm lược lên đất nước ta vào cuối thế kỷ XIX, ngành ngoại thương của dân tộc mang một tính chất mới: nửa phong kiến, thực dân. Qua gần 3 thế kỷ hoạt động, ngành ngoại thương và thương cảng Hội An đã có những đóng góp nhất định vào tình hình kinh tế - xã hội của Đàng Trong, của cả nước và để lại cho chúng ta hôm nay những di sản, những bài học quý giá, bổ ích cả về vật chất lẫn tinh thần.
1.6. Hội An là một trung tâm ngoại thương, trung tâm kinh tế của Đàng Trong, tuy mới ra đời, còn non trẻ nhưng đã phát triển đuổi kịp và vượt các trung tâm kinh tế ở Đàng Ngoài và là chỗ dựa quan trọng bậc nhất về vật chất cho sự tồn tại, phát triển của tập đoàn phong kiến Đàng Trong của các chúa Nguyễn. Tư cách đó có một ý nghĩa sâu sắc đối với hình thái kinh tế xã hội của vùng đất này trong lịch sử; góp phần tạo thêm sự phân công lao động xã hội, giúp cho tầng lớp thương nhân tách ra hoạt động thành một ngành nghề mới, giúp cho những người thợ thủ công tách biệt khỏi nền sản xuất nông nghiệp, đẩy mạnh sự phân công ngành nghề, địa vực cư trú giữa thành thị và nông thôn. Quá trình doanh thương đối ngoại tại Hội An còn để lại nhiều yếu tố mới, tiến bộ về trình độ chế tác sản phẩm, về các phương thức mua bán nội ngoại thương, tạo tiền đề cho các thế hệ cư dân địa phương có được những kinh nghiệm nhất định để vận dụng vào thực tiễn sau này.
1.7. Là trung tâm giao lưu văn hóa trong nước và quốc tế. Quá trình giao lưu kinh tế đã tạo nên sự giao lưu văn hóa giữa nhiều vùng trong nước với nhau, giữa nước ta và nước ngoài, giữa phương Đông với phương Tây một cách tất yếu. Đối với trong nước, chúng ta biết rằng cư dân người Việt ở Hội An, Quảng Nam chủ yếu di cư từ Thanh - Nghệ vào, qua tiến trình tụ cư, buôn bán làm ăn họ dần dần thích nghi với môi trường sống mới và bản sắc văn hóa của họ là sự kết hợp hài hòa giữa những yếu tố văn hóa truyền thống của cố hương với những yếu tố văn hóa mới của vùng đất xứ Quảng. Vì thế, người Việt ở Quảng Nam mang một phong cách văn hóa đặc biệt, không hoàn toàn giống cội nguồn nguyên quán của mình; họ có những biểu hiện cởi mở hơn, mạnh mẽ hơn và nhạy bén hơn. Câu ca dao:
“Đất Quảng Nam chưa mưa đà thấm
Rượu hồng đào chưa nhấm đà say”
đã khái quát được đặc tính nhanh nhạy, linh hoạt của thiên nhiên và con người xứ Quảng qua bao thời đại. Từ cuộc “Nam tiến” ồ ạt nhất của Nguyễn Hoàng vào giữa thế kỷ XVI, Hội An, Quảng Nam đón nhận rất nhiều luồng di cư từ Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ vào đây và do đó, cũng đón nhận rất nhiều luồng văn hóa ẩn chứa trong bản thân con người. Hội An còn là nơi giao thoa giữa hai nền văn hóa Chăm - Việt, biểu hiện trong một số lĩnh vực: phong tục, tập quán, ghe thuyền, kiến trúc,... trở thành một biểu trưng độc đáo của bản sắc văn hóa miền Trung.
Sự giao lưu văn hóa thông qua quá trình giao lưu kinh tế tại phố cảng Hội An có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với nền văn hóa chung của dân tộc. Là một thương cảng ngoại thương, nơi chiêu tụ rất nhiều thương thuyền quốc tế đến bán buôn, mậu dịch; trên phố thị, các thương nhân Hoa, Nhật định cư doanh thương trong thời gian rất dài, dưới bến cảng, các thương thuyền Bồ, Hà, Anh, Pháp,... tấp nập đình bạc, giao thương,... phố cảng Hội An hội đủ các yếu tố văn hóa Đông - Tây, từ lối kiến trúc, nghệ thuật Hoa, Nhật, từ lối sống khác nhau của các thương nhân nước ngoài, từ các tôn giáo khác biệt như đạo Phật, đạo Nho, đạo Thiên Chúa,...
Tại Hội An, bên cạnh các ngôi chùa Phật của người Hoa, người Việt còn có giáo đường Thiên Chúa giáo của người phương Tây, bên cạnh tín ngưỡng đa thần của người Việt còn có quan niệm về quyền năng độc tôn, tối thượng của Chúa Trời, bên cạnh chữ Hán, chữ Nôm mà người Việt quen dùng còn xuất hiện cả chữ Quốc ngữ do các giáo sĩ phương Tây sáng tạo... Qua quá trình mấy trăm năm giao lưu kinh tế, cộng cư giữa người Việt với các cư dân nước ngoài, nền văn hóa của các dân tộc, của Đông - Tây có dịp gặp gỡ, thử thách, tác động, ảnh hưởng lẫn nhau và quá trình ấy đã kết tinh thành một phong cách văn hóa riêng của Hội An đa dạng, độc đáo. Sự ra đời Phố Nhật, Phố Khách, Phố An Nam từ đầu thế kỷ XVII đã hình thành tầng lớp thị dân của con người Phố Hội từ 400 năm nay. Và, giá trị cao nhất của quá trình giao lưu kinh tế, văn hóa ở Hội An là để lại cho chúng ta hôm nay nguồn di sản văn hóa cực kỳ quý giá: một khu phố cổ phương Đông, một thương cảng châu Á truyền thống thời trung cận đại đã trở thành Di sản văn hóa thế giới từ năm 1999.
2. Nhiệm vụ bảo tồn, phát huy
2.1. Về công tác nghiên cứu khoa học
Cần tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu nhằm làm sáng tỏ một số vấn đề như:
- Xác định vị trí quy mô Phố Nhật, Phố Khách, Phố An Nam, vị trí các thương điếm của người Nhật, người Hà, người Pháp tại Hội An;
- Xác định quy mô dân số, cơ cấu dân cư của các thành phần cư dân định cư trên phố cảng;
- Xác định quy mô, vai trò,... của Trung Phường, Trà Nhiêu (những nơi tồn lưu dấu vết của phố cảng), Cù Lao Chàm, sông Cổ Cò và mối tương quan giữa chúng với cảng thị Hội An;
- Xác định rõ hơn vai trò của cảng thị Hội An và mối quan hệ giữa Hội An trong hệ thống cảng thị Việt Nam và quốc tế đương thời.
- Các loại tàu thuyền (kiểu dáng, kích thước, trọng tải...) của các thương nhân nước ngoài sử dụng trong giao thương hàng hải với Hội An.
2.2. Về thực tiễn
Trong bối cảnh hiện nay, xin có một vài kiến nghị trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản cảng thị Hội An như sau:
- Tiếp tục thực hiện chính sách bảo tồn, tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị khu phố cổ Hội An - Di sản văn hóa thế giới. Mở rộng hợp tác, giao lưu với các chuyên gia, tổ chức trong và ngoài nước kết hợp với nguồn lực nội sinh trong sự nghiệp bảo tồn và phát triển.
- Giải quyết hài hoà lợi ích của các chủ thể hữu quan, ưu tiên lợi ích của người dân - chủ nhân của khu di sản, tạo sinh kế phù hợp và hỗ trợ kỹ thuật, tài chính,… để người dân (chủ sở hữu hơn 82% di tích trong khu phố cổ) có điều kiện tu bổ, sửa chữa, phát huy di tích của mình.
- Kế thừa có chọn lọc, phát huy hoặc khắc phục những bài học kinh nghiệm trong quá trình hoạt động ngoại thương của cư dân Hội An trong lịch sử để vận dụng một cách hợp lý những bài học đó vào sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
Lịch sử đã chứng minh rằng Hội An luôn là nơi hội nhân, hội thuỷ, hội văn và phát triển tốt nhất trong môi trường giao lưu, nhất là giao lưu quốc tế. Nếu như cách đây mấy trăm năm, dưới chế độ phong kiến, Hội An đã từng là nơi “buôn bán dễ dãi, xâu thuế nhẹ nhàng, nam canh nữ chức, tục mỹ phong thuần, khiến cho lòng khách viễn phương đều muốn kiết cư lập nghiệp” thì ngày nay, trong xu thế hội nhập toàn cầu, khi mà Việt Nam đã thiết lập quan hệ ngoại giao với tất cả quốc gia trên thế giới và nâng tầm quan hệ đối với 14 quốc gia và tổ chức quốc tế lên mức đối tác chiến lược toàn diện thì tin chắc rằng Hội An sẽ có cơ hội phát triển với tầng cấp cao hơn!