Công tác nghiên cứu khoa học về Đô thị cổ Hội An trong bối cảnh hiện nay
- Thứ sáu - 29/05/2026 05:35
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Đô thị cổ Hội An là vùng đất có bề dày lịch sử - văn hóa lâu đời. Với những ưu thế về vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên, hơn 3000 năm trước, con người đã đến cư trú, khai phá vùng đất cửa sông - ven biển này.
Quá trình tụ cư, mở mang kinh tế, giao lưu văn hóa phát triển liên tục qua các thời kỳ Tiền Sơ sử đến nay. Từ manh nha “Tiền cảng thị sơ khai” dưới thời văn hóa Sa Huỳnh đến Lâm Ấp phố nổi tiếng thời vương quốc Champa, Hội An phát triển huy hoàng dưới thời Đại Việt - Đại Nam trong vai trò đô thị - thương cảng quốc tế sầm uất bậc nhất khu vực, nơi hội tụ - giao thoa các nền văn hóa Đông - Tây, chắc lọc tinh hoa tạo nên bản sắc độc đáo ít nơi nào có được.
Tọa đàm với sự tham gia của những chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học
Có thể thấy, để được vinh danh là Di sản văn hóa thế giới, cũng như sự thành công trong suốt tiến trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản, công tác nghiên cứu khoa học luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Bởi lẽ, công tác này không chỉ giúp nhận diện ngày càng đầy đủ, thấu đáo, rõ ràng hơn các giá trị của Đô thị cổ mà còn cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc hoạch định chính sách, xây dựng các giải pháp, cơ chế, quy hoạch, kế hoạch quản lý, bảo tồn và phát huy bền vững di sản nói chung, tu bổ phục hồi các di tích kiến trúc, tái hiện các loại hình di sản văn hóa phi vật thể nói riêng.
Trước năm 1975, đã có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị về Hội An của các học giả như Trần Kinh Hòa, Thành Thế Vỹ, Nguyễn Bạt Tụy, Nguyễn Bội Liên… tập trung trên các lĩnh vực lịch sử, thương mại, kiến trúc, giao thương quốc tế. Từ thập niên 1980, hoạt động nghiên cứu khoa học về Hội An được đẩy mạnh toàn diện với sự tham gia của các cơ quan chuyên môn trung ương, địa phương và quốc tế, đặc biệt là các nhà khoa học Nhật Bản. Hội nghị khoa học quốc gia năm 1985 và Hội thảo khoa học quốc tế năm 1990 là những dấu mốc học thuật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, mở ra những hướng tiếp cận liên ngành và tổng thể trong nghiên cứu về Hội An. Từ đó đến nay, Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An đã chủ trì và phối hợp triển khai nhiều đề tài, dự án, chương trình nghiên cứu về lịch sử dân cư, hoạt động thương mại, văn nghệ dân gian, kiến trúc, làng nghề, lễ hội, tôn giáo, Hán Nôm, khảo cổ (về văn hóa Sa Huỳnh, thời kỳ Champa, khu phố Nhật)… với tần suất ngày càng dày hơn và mang lại nhiều kết quả. Các cuộc tọa đàm, hội thảo khoa học cũng được tổ chức thường xuyên nhằm trao đổi nhận diện các giá trị của Đô thị cổ cũng như đề xuất các chính sách, giải pháp khoa học để bảo tồn, phục hồi, phát huy di sản và xây dựng thương hiệu văn hóa Hội An…
Trên cơ sở những kết quả nghiên khoa học, đến nay Trung tâm đã xuất bản hơn 50 đầu sách, 70 số Thông tin nghiên cứu bảo tồn di sản; hình thành 7 bảo tàng/nhà trưng bày chuyên đề (Bảo tàng Hội An, Gốm sư Mậu dịch, Thổ sản, Văn hóa Dân gian, Nghề y truyền thống, Văn hóa Sa Huỳnh và Nhà lưu niệm đồng chí Cao Hồng Lãnh); tu bổ phục hồi nhiều di tích như Cổng chùa Bà Mụ, Chùa Cầu, đình Hội An, đình Thanh Đông, miếu tổ nghề yến ở Cẩm Thanh, Nhà lao Hội An...; nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể được xếp hạng, công nhận cấp quốc gia, cấp tỉnh.
Ngoài các công trình nghiên cứu của Trung tâm, còn có rất nhiều công trình, chuyên khảo, luận án, bài viết khoa học của các viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức quốc tế và các nhà nghiên cứu độc lập trong và ngoài nước, góp phần làm phong phú thêm hệ tri thức về Đô thị cổ Hội An - Di sản văn hóa Thế giới.
Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, nếu nhìn nhận một cách khách quan và khoa học, công tác nghiên cứu về Đô thị cổ Hội An hiện nay vẫn còn tồn tại không ít khoảng trống cần tiếp tục được bổ khuyết và làm sâu sắc hơn. Trong bối cảnh đương đại, trước tác động ngày càng mạnh mẽ của quá trình đô thị hóa, hiện đại hóa, sự gia tăng áp lực từ hoạt động du lịch cùng những ảnh hưởng ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu, Di sản Văn hóa Thế giới này đang đứng trước nhiều nguy cơ và thách thức mới. Những vấn đề đó đòi hỏi phải được nghiên cứu nhận diện một cách toàn diện, hệ thống và thấu đáo nhằm làm cơ sở khoa học cho việc hoạch định các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản một cách phù hợp, bền vững. Bên cạnh đó, yêu cầu của thời kỳ chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và đổi mới mô hình quản trị đô thị di sản cũng đang đặt ra nhiều nhiệm vụ mới cho công tác nghiên cứu khoa học về Hội An.
Trước năm 1975, đã có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị về Hội An của các học giả như Trần Kinh Hòa, Thành Thế Vỹ, Nguyễn Bạt Tụy, Nguyễn Bội Liên… tập trung trên các lĩnh vực lịch sử, thương mại, kiến trúc, giao thương quốc tế. Từ thập niên 1980, hoạt động nghiên cứu khoa học về Hội An được đẩy mạnh toàn diện với sự tham gia của các cơ quan chuyên môn trung ương, địa phương và quốc tế, đặc biệt là các nhà khoa học Nhật Bản. Hội nghị khoa học quốc gia năm 1985 và Hội thảo khoa học quốc tế năm 1990 là những dấu mốc học thuật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, mở ra những hướng tiếp cận liên ngành và tổng thể trong nghiên cứu về Hội An. Từ đó đến nay, Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An đã chủ trì và phối hợp triển khai nhiều đề tài, dự án, chương trình nghiên cứu về lịch sử dân cư, hoạt động thương mại, văn nghệ dân gian, kiến trúc, làng nghề, lễ hội, tôn giáo, Hán Nôm, khảo cổ (về văn hóa Sa Huỳnh, thời kỳ Champa, khu phố Nhật)… với tần suất ngày càng dày hơn và mang lại nhiều kết quả. Các cuộc tọa đàm, hội thảo khoa học cũng được tổ chức thường xuyên nhằm trao đổi nhận diện các giá trị của Đô thị cổ cũng như đề xuất các chính sách, giải pháp khoa học để bảo tồn, phục hồi, phát huy di sản và xây dựng thương hiệu văn hóa Hội An…
Trên cơ sở những kết quả nghiên khoa học, đến nay Trung tâm đã xuất bản hơn 50 đầu sách, 70 số Thông tin nghiên cứu bảo tồn di sản; hình thành 7 bảo tàng/nhà trưng bày chuyên đề (Bảo tàng Hội An, Gốm sư Mậu dịch, Thổ sản, Văn hóa Dân gian, Nghề y truyền thống, Văn hóa Sa Huỳnh và Nhà lưu niệm đồng chí Cao Hồng Lãnh); tu bổ phục hồi nhiều di tích như Cổng chùa Bà Mụ, Chùa Cầu, đình Hội An, đình Thanh Đông, miếu tổ nghề yến ở Cẩm Thanh, Nhà lao Hội An...; nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể được xếp hạng, công nhận cấp quốc gia, cấp tỉnh.
Ngoài các công trình nghiên cứu của Trung tâm, còn có rất nhiều công trình, chuyên khảo, luận án, bài viết khoa học của các viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức quốc tế và các nhà nghiên cứu độc lập trong và ngoài nước, góp phần làm phong phú thêm hệ tri thức về Đô thị cổ Hội An - Di sản văn hóa Thế giới.
Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, nếu nhìn nhận một cách khách quan và khoa học, công tác nghiên cứu về Đô thị cổ Hội An hiện nay vẫn còn tồn tại không ít khoảng trống cần tiếp tục được bổ khuyết và làm sâu sắc hơn. Trong bối cảnh đương đại, trước tác động ngày càng mạnh mẽ của quá trình đô thị hóa, hiện đại hóa, sự gia tăng áp lực từ hoạt động du lịch cùng những ảnh hưởng ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu, Di sản Văn hóa Thế giới này đang đứng trước nhiều nguy cơ và thách thức mới. Những vấn đề đó đòi hỏi phải được nghiên cứu nhận diện một cách toàn diện, hệ thống và thấu đáo nhằm làm cơ sở khoa học cho việc hoạch định các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản một cách phù hợp, bền vững. Bên cạnh đó, yêu cầu của thời kỳ chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và đổi mới mô hình quản trị đô thị di sản cũng đang đặt ra nhiều nhiệm vụ mới cho công tác nghiên cứu khoa học về Hội An.
Phát biểu của chuyên gia tại Tọa đàm
Trên cơ sở đó, việc định hướng rõ các mục tiêu, nhiệm vụ khoa học trọng tâm trong thời gian đến trở thành yêu cầu cần thiết và mang tính cấp bách, cụ thể như sau:
Thứ nhất, tiếp tục xác định nghiên cứu khoa học là nhiệm vụ trọng tâm, giữ vai trò nền tảng trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa thế giới Đô thị cổ Hội An, đảm bảo mọi hoạt động bảo tồn và phát triển đều dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn.
Thứ hai, đề xuất, định hướng danh mục các chương trình, nhiệm vụ nghiên cứu khoa học cần tập trung ưu tiên thực hiện giai đoạn 2026 - 2030 và những năm tiếp theo, trong đó tập trung trước mắt các lĩnh vực nghiên cứu mang tính ứng dựng phục vụ trực tiếp cho công tác quản lý và các lĩnh vực còn nhiều khoảng trống như lịch sử hình thành và phát triển đô thị, kiến trúc truyền thống, hệ thuỷ cổ, di sản tư liệu, biến đổi văn hóa cộng đồng, bảo tàng di sản sống, tri thức dân gian, tác động của biến đổi khí hậu, sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển du lịch.
Thứ ba, tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong hoạt động nghiên cứu, quản lý và phát huy di sản, số hóa xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số đồng bộ, hiện đại về di sản văn hóa Hội An nhằm phục vụ công tác quản lý lâu dài và khai thác hiệu quả các giá trị di sản tiến tới hình thành trung tâm dữ liệu di sản văn hóa Hội An.
Thứ tư, tiếp tục mở rộng và nâng cao hiệu quả hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu, các tổ chức quốc tế và các chuyên gia trong và ngoài nước nhằm huy động nguồn lực, tiếp cận phương pháp nghiên cứu tiên tiến và tăng cường trao đổi học thuật.
Thứ năm, có chính sách đào tạo bồi dưỡng, xây dựng và phát triển đội ngũ cán bộ nghiên cứu có trình độ chuyên môn, năng lực thực tiễn và khả năng thích ứng với yêu cầu mới, đồng thời tạo điều kiện để đội ngũ cán bộ trẻ của Trung tâm tham gia các chương trình nghiên cứu, tập huấn ở nước ngoài và hợp tác chuyên môn sâu.
Thứ sáu, tăng cường gắn kết hoạt động nghiên cứu khoa học với công tác giáo dục di sản, truyền thông và phát triển cộng đồng; phát huy vai trò của người dân trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thế giới Đô thị cổ Hội An.
Thứ nhất, tiếp tục xác định nghiên cứu khoa học là nhiệm vụ trọng tâm, giữ vai trò nền tảng trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa thế giới Đô thị cổ Hội An, đảm bảo mọi hoạt động bảo tồn và phát triển đều dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn.
Thứ hai, đề xuất, định hướng danh mục các chương trình, nhiệm vụ nghiên cứu khoa học cần tập trung ưu tiên thực hiện giai đoạn 2026 - 2030 và những năm tiếp theo, trong đó tập trung trước mắt các lĩnh vực nghiên cứu mang tính ứng dựng phục vụ trực tiếp cho công tác quản lý và các lĩnh vực còn nhiều khoảng trống như lịch sử hình thành và phát triển đô thị, kiến trúc truyền thống, hệ thuỷ cổ, di sản tư liệu, biến đổi văn hóa cộng đồng, bảo tàng di sản sống, tri thức dân gian, tác động của biến đổi khí hậu, sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển du lịch.
Thứ ba, tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong hoạt động nghiên cứu, quản lý và phát huy di sản, số hóa xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số đồng bộ, hiện đại về di sản văn hóa Hội An nhằm phục vụ công tác quản lý lâu dài và khai thác hiệu quả các giá trị di sản tiến tới hình thành trung tâm dữ liệu di sản văn hóa Hội An.
Thứ tư, tiếp tục mở rộng và nâng cao hiệu quả hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu, các tổ chức quốc tế và các chuyên gia trong và ngoài nước nhằm huy động nguồn lực, tiếp cận phương pháp nghiên cứu tiên tiến và tăng cường trao đổi học thuật.
Thứ năm, có chính sách đào tạo bồi dưỡng, xây dựng và phát triển đội ngũ cán bộ nghiên cứu có trình độ chuyên môn, năng lực thực tiễn và khả năng thích ứng với yêu cầu mới, đồng thời tạo điều kiện để đội ngũ cán bộ trẻ của Trung tâm tham gia các chương trình nghiên cứu, tập huấn ở nước ngoài và hợp tác chuyên môn sâu.
Thứ sáu, tăng cường gắn kết hoạt động nghiên cứu khoa học với công tác giáo dục di sản, truyền thông và phát triển cộng đồng; phát huy vai trò của người dân trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thế giới Đô thị cổ Hội An.
Mặc dù trải qua những biến cố thăng trầm của lịch sử cũng như sự tác động khắc nghiệt của thời tiết, đến nay Đô thị cổ Hội An vẫn bảo tồn gần như nguyên vẹn vẻ đẹp cổ kính, tinh tuý,… trở thành di sản văn hóa tiêu biểu của Việt Nam, khu vực và thế giới. Năm 1999, Đô thị cổ Hội An được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa thế giới (theo 2 tiêu chí 2 và 5) đã khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của di sản văn hóa này về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, văn hóa, khoa học,...