Chuyện trăm năm dưới những tán đại thụ
- Chủ nhật - 04/10/2026 21:17
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Giữa lòng đô thị di sản Hội An, những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi căng tràn nhựa sống giữ sắc xanh bền bỉ là chứng nhân thầm lặng của lịch sử. Dưới từng tán xanh thẳm ấy là không gian văn hóa sâu lắng của cộng đồng, nơi bao ký ức, kỷ niệm được neo giữ và không ngừng lan tỏa.
Có thể thấy, cùng với những công trình kiến trúc cổ kính như đình, chùa, miếu mạo, những dãy phố rêu phong mang “vẻ đẹp không trùng lặp”, bề dày lịch sử - văn hóa của mỗi làng xã, sự phát triển vàng son của đô thị thương cảng quốc tế Hội An còn được kể qua những tán xanh đại thụ trong mỗi di tích, trên mỗi cung đường. Mỗi tấc rễ cắm sâu vào lòng đất như mạch sống kết nối các tầng lớp văn hóa để nuôi dưỡng những tán cây thêm vươn cao sum suê, biểu trưng cho sự thịnh vượng, ước nguyện trường tồn. Viếng thăm những ngôi cổ tự hay các đình, miếu cổ trên vùng đất Hội An như chùa Phước Lâm, Chúc Thánh, Viên Giác, Hải Tạng, đình Xuân Mỹ, lăng Ông Cẩm Nam, miếu tổ nghề gốm Nam Diêu, miếu tổ nghề yến ở Bãi Hương… ấn tượng sâu sắc trong lòng nhiều người không chỉ vẻ đẹp kiến trúc với những họa tiết trang trí hoa mỹ, hệ thống thờ tự đặc sắc,… mà còn ở những cây đại thụ rợp bóng xanh tươi, thân gồ ghề nếp thời gian, kích thước nhiều người ôm không xuể. Hòa nhịp cùng tiếng chuông chiều tĩnh mịch, những âm thanh rì rào của gió xuyên qua từng tán đa cổ thụ như đang kể câu chuyện lịch sử trăm năm của ngôi cổ tự, về những vị hòa thượng khai sơn, những vị trù trì đức độ hoằng dương Phật pháp để lại muôn vàn tiếng thơm cho đời. Vào những ngày lễ tết, tại các đình miếu, âm vang của lời văn tế, tiếng nhạc bát âm hòa cùng làn hương trầm nghi ngút quyện lấy từng tán cổ thụ, từng không gian thiêng của di tích. Ngày qua ngày, những âm thanh ấy như tiếng bút viết dày thêm trang sử chốn thiền tịnh, tô bồi thêm nét đẹp văn hoá của ngôi đình, cổ miếu.
Cây da kèn nằm trên đường Trần Cao Vân, phường Hội An. Ảnh: Phòng Nghiên cứu Khoa học
Dạo qua những cung đường Trần Hưng Đạo, Phan Châu Trịnh, Trần Cao Vân, Nguyễn Trường Tộ hay Thái Phiên, Hoàng Diệu,… có lẽ điều mang lại cảm giác thư thái nhất là được hít thở bầu khí trong lành, dịu mát dưới bóng xà cừ cao vút, tán đa rộng lớn. Mỗi bóng đa nơi đây đều lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, ký ức lịch sử sâu đậm gắn với tiến trình phát triển của phố cảng Hội An. Hơn vài thập niên trước, với những người cao tuổi ở Hội An, mỗi khi nhắc đến cây Da Kèn trên đường Trần Cao Vân thì biết bao câu chuyện được kể về. Với họ, tên gọi cây Da Kèn gắn với sự hiện diện tập thổi nhạc của đội kèn Tây phục vụ trong đồn lính Pháp vào nửa đầu thế kỷ 20. Nhà nghiên cứu Trương Đình Quang trong bài viết Cây cối ở phố Hoài - cây Da Kèn từng viết “… Các quan lính khố xanh, còn có tên là lính tập, ngày ấy, ngang lưng thì thắt bao vàng, đầu đội nón dấu vai mang súng dài… Đội lính lấy chỗ gốc cây đa làm nơi thổi kèn. Thế là có tên cây Da Kèn...”. Cách cây Da Kèn hơn 200m về phía tây có Cây đa miếu Ngũ Hành nhà lao Thông Đăng, thân cây to lớn ôm trùm toàn bộ ngôi miếu cổ bên trong thờ bộ tượng Ngũ Hành có giá trị cao về mỹ thuật. Cây đa này vừa là chứng tích về lịch sử văn hóa lâu đời của làng Cẩm Phô, cũng là chứng nhân về những tội ác dã man của thực dân, đế quốc đối với đồng bào chiến sĩ yêu nước. Trận đánh vào nhà lao đêm 30/4/1954 đã giải thoát hơn 1200 đồng báo, chiến sĩ cách mạng bị địch giam cầm, tra tấn ở đây.
Cây đa đại thụ với nhiều câu chuyện thú vị được dân gian phố Hội truyền kể là cây đa Bia yểm thủy đạo ở sau đình Cẩm Phô, số 93 Phan Chu Trinh. Tài liệu Quảng Nam xã chí do Viện Viễn Đông bác cổ thực hiện năm 1941-1943, phần chép về làng Cẩm Phô cho biết: “Sau đình có một tấm bia, tương truyền bia ấy là đạo bùa để trấn thủy”. Tấm bia độc đáo này nằm trong am nhỏ xây bằng gạch được thân cây đa đại thụ bao bọc. Tấm bia xoay hướng bắc, bề mặt khắc chòm sao, bùa chú và dòng chữ Hán chính giữa “Bắc Đế sắc lệnh lập cực ngự phong yểm thủy đạo”. Hình thức trấn yểm thuỷ đạo này nhằm cải hoá những yếu tố bất lợi của dòng nước từ Rọc Gốm về khe Ồ Ồ đổ ra sông Hội An qua lạch Chùa Cầu. Tương truyền Chùa Cầu và tấm bia này do người Nhật xây dựng để trấn thủy, liên quan đến truyền thuyết trấn Cù dậy, là trục văn hóa tâm linh về phong thủy vùng đất thương cảng Hội An.
Cây xanh, không gian xanh là thành phần thiết yếu trong không gian đô thị, là “lá phổi” lọc không khí, cản bụi, giảm tiếng ồn, điều hòa vi khí hậu. Đối với những đô thị hiện đại, việc trồng nhiều cây xanh, tăng cường không gian xanh và giữ lại những cây cổ thụ khi quy hoạch không chỉ giúp giữ gìn môi trường tự nhiên trong lành, mà còn có ý nghĩa lớn trong bảo tồn nguồn gen đa dạng sinh học, bảo tồn không gian và những giá trị lịch sử - văn hóa cộng đồng. Trên vùng đất đô thị thương cảng Hội An, bên cạnh trang trí thêm chậu hoa cây cảnh ở sân trời trong nhà cổ, trồng giàn hoa giấy xinh xắn trước hiên nhà dọc theo từng tuyến phố tạo điểm thưởng ngoạn, check - in, thì việc bảo tồn những cây cổ thụ càng có ý nghĩa sâu sắc không chỉ trong gìn giữ ký ức lịch sử vàng son của đô thị cổ, định hình thương hiệu đô thị di sản xanh,… mà đó còn là biểu tượng sống về khát vọng trường tồn, phát triển của cộng đồng. Với định hướng xây dựng đô thị Sinh thái, văn hóa, du lịch, năm 2014 thành phố Hội An đã ban hành quyết định bảo vệ 46 cây cổ thụ trên địa bàn thành phố, gồm các loại đa, sộp, sanh, bồ đề, xà cừ, muồng hoa đào, me, thị, vông đồng, gáo, chân chim. Các cây cổ thụ đều được gắn bảng tên, riêng cây Da Kèn, cây đa Bia yểm thủy đạo được lập bia thông tin giới thiệu giá trị lịch sử - văn hóa.
Cũng như những di tích kiến trúc, cây cổ thụ trăm năm tuổi là tài sản quý của vùng đất phố Hội, mang nét đẹp về cảnh quan môi trường và nét đẹp bề dày văn hóa. Để gìn giữ và phát huy vốn tài sản quý này, góp phần làm giàu thêm giá trị, bản sắc của đô thị di sản Hội An, thiết nghĩ cần xây dựng bản đồ số và tạo mã QR thông tin đối với cây cổ thụ, cây di sản; lựa chọn xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận cây di sản; hình thành những tour tham quan chuyên đề tăng thêm sự trải nghiệm của du khách khi đến thăm Di sản văn hóa thế giới Đô thị cổ Hội An.