Buôn nguồn ở Hội An qua thơ ca dân gian
- Thứ hai - 06/04/2026 03:41
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Hội An là một thương cảng lớn, hoạt động buôn bán phát triển nhộn nhịp, thu hút không chỉ thương nhân trong nước mà còn cả thương khách đến từ nhiều quốc gia, nên tại vùng đất này đã xuất hiện đa dạng các hình thức và phương thức buôn bán khác nhau từ nhỏ đến lớn.
Sông Thu Bồn trước Dinh Bà Thu Bồn ở Quế Trung - Ảnh: Hồng Việt
Từ quy mô nhỏ như “buôn gánh bán bưng” phục vụ nhu cầu sinh hoạt thường nhật, đến các hoạt động buôn nguồn, buôn đường ngắn, buôn đường dài bằng ghe thuyền, tàu buôn; đồng thời còn có các hình thức trung gian như mại biện, đại lý và các hoạt động trao đổi tập trung như hội chợ… tất cả đã góp phần tạo nên một đời sống thương mại phong phú, sôi động và mang đậm tính chất giao lưu quốc tế của đô thị thương cảng này.
Tại Hội An, buôn nguồn là một phương thức buôn bán khá đặc trưng. Đây là phương thức buôn gần, buôn đường ngắn nhưng phạm vi mở rộng ra các vùng miền núi của Quảng Nam. Phương tiện đi buôn là các ghe săn, ghe mê, ghe trường loại vừa, bụng lớn để chứa hàng, có mui che để bảo quản hàng hóa, chèo bằng tay hoặc có buồm nhỏ. Sau này có máy nổ thì người ta dùng ghe máy để đi buôn.
Tại Hội An, buôn nguồn là một phương thức buôn bán khá đặc trưng. Đây là phương thức buôn gần, buôn đường ngắn nhưng phạm vi mở rộng ra các vùng miền núi của Quảng Nam. Phương tiện đi buôn là các ghe săn, ghe mê, ghe trường loại vừa, bụng lớn để chứa hàng, có mui che để bảo quản hàng hóa, chèo bằng tay hoặc có buồm nhỏ. Sau này có máy nổ thì người ta dùng ghe máy để đi buôn.
Ghe dùng đi buôn nguồn ở Cẩm Kim trước đây - Ảnh: Hồng Việt
Nghề buôn hình thành do yêu cầu phát triển của hoạt động thương mãi mang tính quốc tế của Hội An và lợi thế về địa - sinh thái của xứ Quảng. Quảng Nam là vùng đất trải dài từ tây xuống đông, vừa có vùng rừng núi đại ngàn, vùng trung du gò đồi, vừa có vùng châu thổ cửa sông, ven biển và biển đảo. Vùng rừng nói phía tây là nơi xuất phát của nhiều con sông lớn của Quảng Nam và dân gian gọi là những nơi, vùng ấy là nguồn. Bài vè về địa danh xứ Quảng cho biết nơi đây có 4 cửa biển và 6 ngõ nguồn:“Ngõ nguồn có sáu phải thông tên gì?
Hũu bang sát núi Trà Mi
Chiên Đàn nguồn ấy ở về phía trong
Thu Bồn một dãi quanh vòng
Ô Da thì ở trên dòng sông Côn
Lỗ Đông sát núi Cao Sơn
Cu Đê thì ở gần hòn Hải Vân
Lại xem đến dưới hải phần
Cửa biển có bốn ở gần đâu đâu
Cu Đê Thuỷ Tú có cầu
Đà Nẵng hải khẩu nước sâu đậu tàu
Phố cùng Đại Chiêm gần nhau
Còn cửa Đại Yểm ở sau Tam Kỳ”
Hũu bang sát núi Trà Mi
Chiên Đàn nguồn ấy ở về phía trong
Thu Bồn một dãi quanh vòng
Ô Da thì ở trên dòng sông Côn
Lỗ Đông sát núi Cao Sơn
Cu Đê thì ở gần hòn Hải Vân
Lại xem đến dưới hải phần
Cửa biển có bốn ở gần đâu đâu
Cu Đê Thuỷ Tú có cầu
Đà Nẵng hải khẩu nước sâu đậu tàu
Phố cùng Đại Chiêm gần nhau
Còn cửa Đại Yểm ở sau Tam Kỳ”
Trải qua quá trình phát triển lịch sử các thế hệ cư dân địa phương đã nhận ra mối liên hệ mật thiết giữa trên nguồn và dưới biển về địa - sinh thái và giao lưu kinh tế - văn hóa:
“Sông Dinh khúc lở khúc bồi
Khúc mô lở lở hết khúc mô bồi bồi luôn
Trời sinh ra có biển có nguồn
Có ta có bạn bạn buồn nỗi chi”
Khúc mô lở lở hết khúc mô bồi bồi luôn
Trời sinh ra có biển có nguồn
Có ta có bạn bạn buồn nỗi chi”
Thông qua các ngõ nguồn, vùng miền núi phía tây Quảng Nam qua đến tận phía Lào là nơi cung cấp nhiều sản vật từ phổ thông cho đến quý giá như trầm hương, tiêu, quế, vàng, ngà voi, mật ong. Đây là nguồn hàng hóa có sức thu hút lớn thương khách nhất là thương khách nước ngoài tại phố Hội An. Việc trao đổi, buôn bán giữa miền ngược và miền xuôi, giữa trên nguồn và dưới biển vì vậy đã diễn ra khá lâu đời.
Cá hấp - một mặt hàng quan trọng trong trao đổi giữa miền xuôi với miền ngược - Ảnh: Hồng Việt
“Ai về nhắn với bạn nguồn
Mít non gửi xuống có chuồn gửi lên”
Mít non gửi xuống có chuồn gửi lên”
Biểu hiện cụ thể của quan hệ buôn bán, trao đổi này là hoạt động buôn nguồn, đi nguồn[1], diễn ra khá nhộn nhịp ở nhiều địa phương tại Hội An trước đây như Cẩm Kim, Cẩm Phô, Thanh Hà, Thanh Châu,… và được phản ánh qua nhiều đơn vị thơ ca dân gian ở Hội An.
“Em về học tập chuyên cần
Nước nhà phồn thịnh nhân dân phú cường
Nông thôn, thành thị an khương
Trên nguồn dưới biển có đường bán buôn
Ai về nhắn với bạn nguồn
Mít non gửi xuống có chuồn gửi lên
Ai về dưới biển chớ quên
Cá tươi nước mắm gửi lên Hiệp Hòa”
Nước nhà phồn thịnh nhân dân phú cường
Nông thôn, thành thị an khương
Trên nguồn dưới biển có đường bán buôn
Ai về nhắn với bạn nguồn
Mít non gửi xuống có chuồn gửi lên
Ai về dưới biển chớ quên
Cá tươi nước mắm gửi lên Hiệp Hòa”
Hay qua câu ca:
“Ghe lên bán mắm dạo nào
Tình thâm nghĩa nặng không ghé vào thăm em”
Còn đây là lời của người vợ dặn dò người chồng buôn nguồn:
“Kể từ Tây lại cửa Hàn
Cau khô phát giá chợ Hội An rành rành
Thơi vơi giữa chợ cau xanh mười đồng
Duyên chàng nợ thiếp chẳng không lo gì
Biểu chàng về tính lại điều ni
Kiếm tiền kiếm bạc lên nguồn buôn cau
Chàng ra đi phải nghĩ trước nghĩ sau
Cha già con dại sớm hôm mình nàng.
Trồng huê chỉ những trồng lan
Ruộng khô mạ héo mình nàng lo xong
Biểu chàng đừng bạc bạc bong bong
Chè chè rượu rượu khổ lòng lắm chàng ơi
Thiếp phân qua chàng phải nghe lời
Lo xâu lo thuế cho trọn đời ông Duy Tân
Chàng ra đi có một cái cân
Vì dầu thua sút, đôi ba phần thiên hạ cười
Chàng ra đi giữa đám mười mươi
Đừng cho ai lận chớ hề lận ai
Bổn phận chàng chứ cái điệu làm trai
Đừng có thấy sắc thấy tài mà mê
Hàng đi phải chờ hàng về
Trước thăm thầy với mẹ sau trọn bề với vợ con”
Tình thâm nghĩa nặng không ghé vào thăm em”
Còn đây là lời của người vợ dặn dò người chồng buôn nguồn:
“Kể từ Tây lại cửa Hàn
Cau khô phát giá chợ Hội An rành rành
Thơi vơi giữa chợ cau xanh mười đồng
Duyên chàng nợ thiếp chẳng không lo gì
Biểu chàng về tính lại điều ni
Kiếm tiền kiếm bạc lên nguồn buôn cau
Chàng ra đi phải nghĩ trước nghĩ sau
Cha già con dại sớm hôm mình nàng.
Trồng huê chỉ những trồng lan
Ruộng khô mạ héo mình nàng lo xong
Biểu chàng đừng bạc bạc bong bong
Chè chè rượu rượu khổ lòng lắm chàng ơi
Thiếp phân qua chàng phải nghe lời
Lo xâu lo thuế cho trọn đời ông Duy Tân
Chàng ra đi có một cái cân
Vì dầu thua sút, đôi ba phần thiên hạ cười
Chàng ra đi giữa đám mười mươi
Đừng cho ai lận chớ hề lận ai
Bổn phận chàng chứ cái điệu làm trai
Đừng có thấy sắc thấy tài mà mê
Hàng đi phải chờ hàng về
Trước thăm thầy với mẹ sau trọn bề với vợ con”
Buôn đường ngắn nhưng do có mặt ở nhiều địa phương, gặp gỡ nhiều bạn hàng ở nguồn nên từ hoạt động buôn bán phát triển thành quan hệ giao lưu tình cảm và từ đó đã hình thành nên những mối lương duyên trên nguồn dưới biển không kém phần sâu đậm và mang dấu ấn riêng.
“Có duyên lấy được chồng nguồn
Ngồi trên ngọn gió có buồn cũng vui”
“Cha mẹ ham ăn cá thu
Gả con xuống biển mù mù tăm tăm”
Ngồi trên ngọn gió có buồn cũng vui”
“Cha mẹ ham ăn cá thu
Gả con xuống biển mù mù tăm tăm”
Có thể nói, khi Hội An là một thương cảng quốc tế sầm uất, sự hình thành và phát triển của các phương thức buôn bán rất đa dạng, đặc biệt là buôn nguồn, không chỉ phản ánh tính năng động của hoạt động thương mại mà còn cho thấy sự thích ứng linh hoạt của cư dân trước điều kiện tự nhiên và nhu cầu giao lưu hàng hóa. Buôn nguồn đã trở thành cầu nối quan trọng giữa miền núi và đồng bằng, trên nguồn và dưới biển, góp phần thúc đẩy trao đổi kinh tế, mở rộng không gian giao thương và làm giàu đời sống văn hóa - xã hội. Qua đó, có thể thấy rằng hoạt động buôn bán ở Hội An không đơn thuần mang ý nghĩa kinh tế mà còn là biểu hiện sinh động của sự gắn kết vùng miền và giao lưu văn hóa trong lịch sử.