Buôn đường dài, buôn xa ở Hội An
- Thứ hai - 04/05/2026 21:42
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Trong các thế kỷ trước đây, hình thức buôn đường dài, buôn xa được thực hiện chủ yếu bằng ghe bầu của người Việt hoặc bằng thuyền buôn của người Trung Hoa, người Nhật hoặc phương Tây. Buôn đường dài, buôn xa là hình thức buôn bán làm nên danh tiếng của nghề buôn người Việt tại thương cảng Hội An, tạo nên truyền thống về nghề buôn ghe bầu nổi tiếng một thời.
Bị hấp dẫn bởi nguồn lợi mang lại từ nghề buôn đường dài như câu tục ngữ: “Muốn làm giàu thì đi Đồng Nai, muốn sắm gia tài thì đi Nam Định”, nên trước đây nhiều người có điều kiện vốn liếng ở Hội An đã bỏ tiền ra để sắm ghe bầu đi buôn. Nghề buôn ghe bầu ở đây phát triển đến mức những địa phương có nhiều ghe bầu đã lập thành những vạn ghe bầu và lấy tên địa phương mình để đặt tên như vạn Thanh Châu, vạn Cẩm Phô, Hội An,…[1].
Theo nhiều nhân chứng trước đây nghề buôn ghe bầu nói riêng, buôn đường biển, đường dài nói chung ở Hội An phát triển bậc nhất với số lượng ghe thuyền và người tham gia đông, trong đó có những gia đình sắm đến 2, 3 chiếc. Sự phát triển này của nghề buôn ghe bầu cũng đã được lưu lại qua thơ ca dân gian tại địa phương.
Theo nhiều nhân chứng trước đây nghề buôn ghe bầu nói riêng, buôn đường biển, đường dài nói chung ở Hội An phát triển bậc nhất với số lượng ghe thuyền và người tham gia đông, trong đó có những gia đình sắm đến 2, 3 chiếc. Sự phát triển này của nghề buôn ghe bầu cũng đã được lưu lại qua thơ ca dân gian tại địa phương.
“Thanh Châu buôn bán nghề ghe
Thanh Hà vôi ngói, mía chè Đa Hoà
Phú Bông dệt lụa, dệt sa
Kim Bồng thợ mộc, Ô Da thợ rừng”
Thanh Hà vôi ngói, mía chè Đa Hoà
Phú Bông dệt lụa, dệt sa
Kim Bồng thợ mộc, Ô Da thợ rừng”
Thanh Châu là một làng nằm về phía đông trung tâm phố Hội An, thuộc xã Cẩm Thanh trước đây, nơi có nghề buôn ghe bầu phát triển.
Hay “Làm quan Tu Lễ, làm giàu Tam Châu, giữ trâu Trường Lệ”. Tu lễ là một ấp thuộc làng Cẩm Phô, nơi có nhiều người đỗ đạt làm quan. Tam Châu là một ấp thuộc Cẩm Phô, nằm sát sông, nơi có nhiều ghe bầu buôn bán xa gần. Trường Lệ là một ấp nông nghiệp thuộc phường Cẩm Châu trước đây.
Cũng cần nói thêm về lực lượng tham gia đi buôn ghe bầu có thể phân thành 2 đối tượng gồm chủ ghe và những người tham gia lèo lái, vận hành ghe bầu, gom hàng, vận chuyển hàng hóa và phục vụ các công việc hậu cần của chuyến đi. Lực lượng này có con số không nhất định, tuỳ theo độ lớn nhỏ của chiếc ghe, lớn thì có từ 15 đến 20 người, nhỏ thì 10 đến 12 người. Chủ ghe bầu thường là người có của ăn của để do những chuyến buôn mang lại kiểu như.
“Tiếng đồn Trưởng Sử ở tại Thạch Bàn
Ruộng dư trăm mẫu bạc vàng đầy kho
Ghe bầu năm chiếc thiệt to
Nhà ngói năm bảy dãy trâu bò chín mười đôi”
Ruộng dư trăm mẫu bạc vàng đầy kho
Ghe bầu năm chiếc thiệt to
Nhà ngói năm bảy dãy trâu bò chín mười đôi”
Bàn Thạch là một địa phương nằm về nam Hội An, là một bến chợ vệ tinh của phố Hội An, nơi có ghe buôn, ghe bầu phát triển. Hoặc như:
“Tiếng đồn bà La Thiên Thái ở tại Hội An
Tiền bạc giác thể khoai lang đổ đồng
Lầu cao phố ngói hai bên đàng rộng thinh
Bước qua căn số tang tình
Bảy mươi hai tuổi linh đinh giữa trời
Tiếng đồn chợ mới các nơi
Trên nguồn dưới biển đồng thời đi coi”
Tiền bạc giác thể khoai lang đổ đồng
Lầu cao phố ngói hai bên đàng rộng thinh
Bước qua căn số tang tình
Bảy mươi hai tuổi linh đinh giữa trời
Tiếng đồn chợ mới các nơi
Trên nguồn dưới biển đồng thời đi coi”
Bà La Thiên Thái được người dân địa phương gọi là bà Thiên, một phụ nữ người Việt, họ Nguyễn, lấy chồng người Hoa, chủ hiệu buôn La Thiên Thái, một hiệu buôn có nhiều ghe bầu, thuyền mành đi buôn đường xa, nên giàu có tiếng ở Hội An. Trong khi đó thì những người làm thuê cho chủ ghe, những lái bạn có cuộc sống vốn không sung túc gì:
“Cơm ghe bầu chàng không dễ chi ăn
Ra đi đôi ba tháng nước da đen như chì
Trong nhà không ruộng chẳng trâu
Thiếp ở nhà làm thuê một ngày hai đồng rưỡi không đủ tiền trầu cau
Lấy chi để hậu ngày sau
Mưa sa nước sỉa thấy nhau thêm buồn”
Ra đi đôi ba tháng nước da đen như chì
Trong nhà không ruộng chẳng trâu
Thiếp ở nhà làm thuê một ngày hai đồng rưỡi không đủ tiền trầu cau
Lấy chi để hậu ngày sau
Mưa sa nước sỉa thấy nhau thêm buồn”
Người dân địa phương miền Trung gọi những tài công, thuỷ thủ đi ghe bầu là bạn ghe bầu, dân ghe bầu. Họ là những người Việt ở địa phương từng quen sóng gió. Nếu không quen với sóng gió, có tinh thần gan dạ sẵn sàng đối mặt với sóng to gió lớn thì không thể lênh đênh trên biển dài ngày. Khả năng này được rèn luyện từ nhỏ, qua những lần tập sự, qua sự dìu dắt, huấn luyện của người đi trước cộng với nỗ lực của bản thân để trở thành kỹ năng đi biển:
“Nồi Rang nhứt Tế, nhì Sềnh
Dưới Gành chú Chắt, mom trên anh Dừa
Làng nghề phải giữ tích xưa
Đừng có chưa nhóc đã sợ, chưa lừa đã run”
Dưới Gành chú Chắt, mom trên anh Dừa
Làng nghề phải giữ tích xưa
Đừng có chưa nhóc đã sợ, chưa lừa đã run”
“Nhóc” là từ địa phương chỉ những con sóng lớn, “lừa” là từ chỉ những con sóng rất lớn. Câu ca kể tên những tài công ghe bầu lão luyện ở một số địa phương và khuyến khích những người theo nghề lèo lái ghe bầu cần rèn luyện kỹ năng, tay nghề của mình.
Buộc phải xa mái ấm gia đình, dấn thân vào sóng gió là điều mà không một bạn ghe bầu nào muốn: “Đêm nay anh gối tay nàng, Ngày mai ra biển anh gối đàn dây neo”. Tuy nhiên vì sinh kế họ phải ra đi. Cuộc sống rày đây mai đó, “Phú Xuân đã trải, Đồng Nai đã từng” theo những chuyến buôn ghe bầu không phải là dễ chịu, thoải mái. Đó là cuộc sống phải “Ăn cơm nóng, núp bóng buồm” đầy vất vả, phải thực hiện các công việc lèo lái, khuân vác hàng hóa, kéo neo, cuốn buồm, tát nước… Vì vậy thơ ca dân gian có câu: “Ai ơi chớ lấy bạn ghe bầu, Cái lưng mốc thếch cái đầu hôi chai”.
Cho dù vất vả nhưng so với nghề làm ruộng, nghề đánh cá thì cuộc sống của bạn ghe bầu có phần thong thả hơn. Do đi đây đi đó nhiều, lại có tiền công rủng rỉnh nên thỉnh thoảng dân ghe bầu cũng khoe khoang, tiêu pha cho ra vẻ, vì vậy dân gian đã mỉa mai:
“Bạn ghe bầu đi đâu cũng nói phách
Mãn mùa rồi giẻ rách đầy rương
Bạn ghe bầu đi đâu cũng nói láo
Mãn mùa rồi xách gáo đi xin”
Mãn mùa rồi giẻ rách đầy rương
Bạn ghe bầu đi đâu cũng nói láo
Mãn mùa rồi xách gáo đi xin”
Ghe thuyền ở bến sông Hội An - Ảnh tư liệu Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hoá Thế giới Hội An
Đàng sau cái vẻ ngang tàng, phách lối gắn với tính cách của những thuỷ thủ, lái ghe đi đây đi đó nhiều, có đồng vô đồng ra vẫn là cuộc sống thiếu thốn, vất vả khi mãn mùa buôn.
Cùng với tính gan dạ, dũng cảm, kỹ năng lèo lái các bạn ghe bầu còn cần có tính kết đoàn; cần có sự hợp lực của đội ngũ lái bạn theo kinh nghiệm “Đi buôn có bạn đi bán có phường” hoặc liên kết thành một đoàn vài ba chiếc ghe, để hỗ trợ nhau trong công việc: “Bữa nay buồm cuốn, neo treo, Khuyên em ở lại anh theo cho kịp đoàn”. Chính nhờ có sự hợp lực, kết đoàn này mà nhiều phen họ đã vượt qua được hiểm nguy, bão tố.
Do sống xa nhà, xa vợ con nên bạn ghe bầu thường có những cuộc tình tại những vùng đất mà họ ghé bến. Các cuộc tình này lưu dấu đậm nét trong nhiều đơn vị thơ ca dân gian như những bài ca tình yêu thắm thiết, đầy lãng mạn liên quan đến nghề buôn ghe bầu:
“Gió Nam thổi xuống lò vôi
Ai đồn với bạn ta có đôi bạn buồn
Dời chân bước xuống ghe buôn
Sóng bao nhiêu dợn dạ chàng buồn bấy nhiều
Cạnh buồm gió thổi xiêu xiêu
Nước mắt ra chàng chặm, bốn múi dây lưng điều không khô
Sự tình thảm biết chừng mô
Con cá lui về biển Bắc bỏ chiếc nơm khô một mình”
***
“Nước triều lên xuống có khi
Anh thương em cũng có lúc
Mà thuyền chèo đi cũng có hồi
Như con sông kia bên lở bên bồi
Tình qua với bậu cũng có hồi gặp nhau[2]”
Ai đồn với bạn ta có đôi bạn buồn
Dời chân bước xuống ghe buôn
Sóng bao nhiêu dợn dạ chàng buồn bấy nhiều
Cạnh buồm gió thổi xiêu xiêu
Nước mắt ra chàng chặm, bốn múi dây lưng điều không khô
Sự tình thảm biết chừng mô
Con cá lui về biển Bắc bỏ chiếc nơm khô một mình”
***
“Nước triều lên xuống có khi
Anh thương em cũng có lúc
Mà thuyền chèo đi cũng có hồi
Như con sông kia bên lở bên bồi
Tình qua với bậu cũng có hồi gặp nhau[2]”
Đa phần những cuộc tình này thường trắc trở, dẫn đến chia ly nhưng cũng nhiều trường hợp các cô gái đã theo bạn ghe bầu về miền đất mới, xây dựng gia đình, sinh con đẻ cái:
“Ghe bầu trở lái về Đông
Con gái theo chồng bỏ mẹ ai nuôi
Mẹ già đã có người nuôi
Tôi theo chú lái tôi xuôi một bề
Dẫu rằng chú lại có chê
Tôi theo chú bạn cũng về phen ni”
Con gái theo chồng bỏ mẹ ai nuôi
Mẹ già đã có người nuôi
Tôi theo chú lái tôi xuôi một bề
Dẫu rằng chú lại có chê
Tôi theo chú bạn cũng về phen ni”
Có thể nói cùng với những chuyến buôn thì những cuộc tình duyên của các bạn ghe bầu đã mang lại cho thơ ca dân gian ở Hội An những sắc thái mới, những hình tượng mới, phong phú, sinh động.
[1] Vạn là hình thức tổ chức của những người cùng nghề nghiệp, thường dùng về nghề sông nước như vạn chài, vạn câu, vạn lưới, vạn giã…
[2] Qua, bậu là những từ địa phương, trong đó qua là đại tư nhân xưng ngôi thứ nhất dùng chỉ đàn ông, có nghĩa như anh tôi, ta; bậu là đại từ nhân xưng ngôi thứ hai có nghĩa như người yêu, người thương.