CRISTOPHORO BORRI VÀ TÁC PHẨM CỦA ÔNG VỀ HỘI AN - ĐÀNG TRONG

           Trong đó, Cristophoro Borri là một trong những người hiện nay vẫn được nhiều người Hội An hiện nay nhắc đến bởi những đóng góp của ông trong việc truyền giáo cũng như để lại một công trình khảo tả về Đàng Trong trong đó có Hội An rất có giá trị khoa học.
          Cristophoro Borri là người thành phố Milan ở nước Ý, ông sinh năm 1583. Borri là người Công giáo thuộc Dòng tên và Dòng Bernadins de Sainte Croix. Năm 1618, ông đến Đàng Trong với nhiệm vụ truyền giáo và trở thành một trong những người truyền đạo đến Đàng Trong sớm nhất. Đến năm 1622, ông rời Đàng Trong sang Macao, sau đó ông về Bồ Đào Nha và Roma. Ông mất tại thành phố Roma của nước Ý vào năm 1632. Trong cuộc sống, mặc dầu là một nhà truyền đạo nhưng ông cũng là giảng viên đại học về thiên văn, hàng hải.
         Thời gian đầu ở Đàng Trong, để tiện cho việc truyền đạo, ông đã học được một ít tiếng Việt và đã có đóng góp quan trọng trong việc ký âm Tiếng Việt theo chữ của người Ý. Đây cũng là một trong những bước thúc đẩy tiến trình latinh hoá Tiếng Việt để trở thành chức quốc ngữ như ngày nay.
          Điều đặc biệt là trong những tác phẩm của ông để lại cho đời có tác phẩm Xứ Đàng Trong năm 1621 viết bằng tiếng Ý. Tác phẩm này thực sự kinh điển cho nhiều nhà nghiên cứu về lịch sử, văn hoá Việt Nam nói chung và nghiên cứu về Hội An nói riêng tham khảo, trích dẫn. Xứ Đàng Trong năm 1621 được nhóm dịch giả Hồng Nhuệ, Nguyễn Khắc Xuyên, Nguyễn Nghị dịch, chú thích và Nhà xuất bản thành phố Hồ Chí Minh xuất bản 1997.
          Tác phẩm Xứ Đàng Trong năm 1621 được xem là một cuốn địa chí về Đàng Trong theo góc nhìn của nước ngoài. Tác phẩm có 13 phần, đề cập đến các vấn đề quốc hiệu, vị trí địa lý, khí hậu, đất đai, phong tục tập quán, lực lượng quân sự, hoạt động thương mại… Những vấn đề được nêu trong sách thông qua  lời văn nhẹ nhàng, giản dị, vừa mô tả cụ thể vừa có những đối chiếu với quê hương của ông và những vùng đất đã đi qua. Do vậy, Xứ Đàng Trong năm 1621 là tác phẩm vừa có tính khoa học vừa dễ đọc và đi vào tâm hồn người đọc một cách nhẹ nhàng.
          Đặc biệt, trong tác phẩm Xứ Đàng Trong năm 1621 chứa đựng nhiều thông tin trực tiếp về Hội An. Về chim yến, Borri viết: “Ở xứ này có một thứ chim be bé giống như chim én, nó làm tổ ở các cồn đá và hốc đá sóng biển vỗ vào…Dân xứ này nhặt những tổ đó về ngâm trong nước cho mềm và tan ra rồi dùng làm đồ gia vị trộn với thịt, các thứ thịt, cá rau….”
         Đề cập về qui mô cảng thị Hội An lúc bấy giờ, Borri viết: “Còn về hải cảng thì thật là lạ lùng, chỉ trong khoảng hơn một trăm dặm một chút mà người ta đếm được hơn sáu mươi cảng, tất cả đều rất thuận tiện để cập bến và lên đất liền … Hải cảng đẹp nhất, nơi tất cả người ngoại quốc đều tới và cũng là nơi có hội chợ danh tiếng chính là hải cảng thuộc tỉnh Quảng Nam”.
          Như vậy, Cristophoro Borri là một trong những người có đóng góp cho sự hình thành Công giáo Hội An, Việt Nam cũng như góp phần thúc đẩy tiến trình latinh hoá tiếng Việt. Đặc biệt, ông đã để lại một tác phẩm quí báu thể hiện cái nhìn khá toàn diện nhưng cũng rất cụ thể về Đàng Trong, Việt Nam lúc bấy giờ.